Ik heb een vraag ontvangen die ik graag beantwoord. Ik zal de vraag eerst delen, zodat je meteen weet waar dit blog over gaat.

“Vaak hoor je in podcasts en lees je boeken dat voltijds hb-onderwijs of een plusklas de heilige graal is. Als kind X of Y daar wordt toegelaten, is dat een soort van ticket naar de poort naar hemel. Ik ken ook een andere kant daarvan in de praktijk. Ik hoor in mijn regio best vaak over hb-klassen die starten en sneuvelen, alle ouders die hun kind weer weghalen, teveel afhangen van willekeur, van geldstroom die ophoudt, van die ene juf die de kar trok die vertrekt, een nieuwe directeur. Van teveel dubbel bijzondere kinderen in een groep waar de ‘gewone hb’ers’ op overprikkelen en thuis komen te zitten. Ik ben heel benieuwd hoe jij dat ziet en wat jouw ervaringen zijn. Wat maakt dat hb-onderwijs toch ook vaak niet helemaal duurzaam van de grond komt? Wat is er dan vaak misgegaan? Visie, selectie, positionering, aanbod, docenten, geld, dat het als luxe-goed gezien wordt…?”

Ik maak in dit blog gebruik van een afkorting: voltijds HB-onderwijs. Dit staat voor: voltijds hoogbegaafden onderwijs. Oftewel een onderwijs setting waar een groep van hoogbegaafde leerlingen samen komt en een aangepast curriculum krijgt, zodat ook zij kunnen leren op eigen niveau en eigen tempo.

De vragen die aan mij worden gesteld zijn:

1. Wat zijn mijn ervaringen met voltijds HB onderwijs?
2. Wat maakt dat HB onderwijs toch vaak niet duurzaam is, wat gaat er dan mis?

Ik geef hieronder een aantal antwoorden zonder daarmee volledig te zijn. Mijn motto: er zijn meerdere antwoorden goed.

Mijn ervaring met voltijds HB onderwijs

Ik heb zelf inderdaad ervaringen met voltijds HB onderwijs. Ik zet onder andere voltijds HB onderwijs op in de vorm ‘plusklas’ als ook de vorm van ‘een klas/school voor alleen hoogbegaafde leerlingen’.

Voor mij is de vraag en het verhaal herkenbaar. Bij het opzetten van voltijds HB onderwijs heb ik verschillende keren mogen meemaken dat de setting niet duurzaam was en/of niet bracht voor een leerling of klas wat nodig was in het kader van passend onderwijs.

Ik heb twee keer een extreme situatie mogen meemaken in het kader van het stoppen van een voltijds HB initiatief.

Ik wil de twee extreme situaties delen om te laten zien hoeveel weerstand of politiek er kan spelen rondom een voltijds HB initiatief.

De eerste extreme situatie.

Ik had net een opdracht gekregen om samen met een werkgroep een voltijds HB school op te gaan zetten op een bepaalde locatie. Ik werd vervolgens gebeld door een schooldirecteur. Deze schooldirecteur dwong mij de opdracht te stoppen, zodat de setting niet werd opgericht. Ik kreeg letterlijk te horen dat zij mijn bedrijf kapot zou maken als ik toch doorging.

Ik ben doorgegaan met mijn opdrachtgever en de setting is nu jaren later nog altijd het voltijds HB onderwijs aan het bieden voor hoogbegaafde leerlingen. En gelukkig bestaat mijn bedrijf ook nog.

Hier zie je dat helaas niet ‘het passende onderwijs voor elk kind’ centraal staat, maar het concurrentiebelang van een andere onderwijsinstelling.

De tweede extreme situatie.

Ik had een opdracht gekregen om een nieuw beleidsplan te maken met een werkgroep voor een voltijds HB school. Ze wilden een nieuwe doorstart maken die goed doordacht was. Hiermee zijn we aan de slag gegaan en het beleidsplan is ook definitief geworden. Dit beleidsplan is vervolgens met het schoolteam van de voltijds HB setting doorgesproken. Uit het niets kreeg ik een paar weken later te horen dat de school opgeheven zou worden. Ik kreeg een telefoontje van een ouder. Deze vader vertelde mij dat de ouders te horen kregen, dat een externe HB specialist had bevestigd dat de school beter kon stoppen. Die specialist was ik. Maar: ik kan je vertellen dat ik dat dus NIET had gezegd. Sterker nog: we hadden een prachtig beleidsplan gemaakt om nog jaren door te gaan. Mijn naam werd gebruikt om een bovenschools bestuurlijk gewenste stekker uit het initiatief te trekken.

De school is gestopt. Alle leerlingen moesten een nieuwe school vinden. En ik besloot nooit meer opdrachten uit te voeren voor deze opdrachtgever.

Hier zie je dat passend onderwijs voor elk kind alleen van de grond komt als ook alle lagen in het onderwijs oprecht meedoen.

Verder heb ik ervaren dat het opheffen van plusklassen of voltijds HB scholen vaker voorkomt, ook zonder deze extreme vormen.

Er is ook een ander kant van de medaille: dat het wél goed gaat. Die ervaringen heb ik ook. Daar ga ik straks verder op in. Nu eerst nog de vraag: wat gaat er dan mis dat dit niet duurzaam is?

Wat gaat er mis?

De redenen van opheffen van voltijds HB onderwijs zijn niet zo spannend, maar ik noem er toch een paar.

Dit zijn enkele ervaringen vanuit mijn kant:

• Er is geen of onvoldoende geld gereserveerd: bijvoorbeeld gebaseerd op tijdelijke budgetten (tijdelijke subsidies) in plaats van structureel budget in een begroting. Ik kom ook tegen dat de begroting niet te vinden is: dan is geld niet specifiek gereserveerd voor dit initiatief.
• De visie ontbreekt en de volgende overtuiging is hardnekkig: het is een luxeprobleem en niet noodzakelijk onderwijs. Het mist prioriteit en kan dus makkelijk sneuvelen als het gaat om inzet van het personeel, een locatie of geld. Dit wordt regelmatig netjes verpakt in een boodschap: wij gaan voor inclusief onderwijs en de hoogbegaafden horen dus in de reguliere klas. Ik begrijp dat de visie écht kan bestaan (wij gaan voor inclusief onderwijs), maar ik zie ook het misbruik van deze boodschap óf dat het zonder kennis van zaken wordt geroepen over hoogbegaafdheden onderwijs. Men weet dan niet de feiten over het effect op welbevinden en leren van heterogene en homogene groepen voor hoogbegaafde leerlingen. Die visie ontbreekt dan.
• De ambitie ligt te hoog voor het kennis- en ervaringsniveau van de leerkrachten: de initiatieven worden opgericht met leerkrachten die vaak een grote affiniteit hebben met de doelgroep, maar realistisch gezien nog wel kennis- en ervaring moeten opdoen. Tegelijkertijd begint het initiatief dan met een groep leerlingen vanaf groep 5 of hoger waar schooltrauma, leer- en/of gedragsproblemen al aardig ingesleten zijn. Kortom: een startende voltijds HB-leerkracht, waar kennis en ervaring nog ontbreekt, krijgt meteen de moeilijkste problematiek op zijn of haar bordje (bijvoorbeeld twice-exceptional leerlingen). En regelmatig ligt er dan ook nog een eis om een kleinere klas snel tot een normale klas te laten groeien (27 leerlingen of meer in verband met de financiën). Dit leidt tot (stress)klachten vanuit alle partijen: het schoolteam, de ouders, de leerlingen. De conclusie kan dan zomaar getrokken worden: het werkt niet. Of ik hoor ook: de ouders zijn te kritisch. Dit klopt niet. Wat namelijk niet werkt, is de onrealistische gestelde ambitie met bijbehorende verwachtingen.

Gaat het ook wel eens goed en wat is jouw visie?

Tegelijkertijd moeten we ons ook realiseren dat ook veel initiatieven wel blijven bestaan. Gelukkig.

Mijn ervaring is ook dat er initiatieven zijn die langdurig bestaan: deze scholen of Plusklassen bestaan dan al langer dan 10 jaar. Zij hebben hun draai met vallen en opstaan gevonden. En ontwikkelen zich nog altijd om het onderwijs zo goed mogelijk te maken. Zij investeren in professionalisering van personeel, zij communiceren goed met ouders en groeien met een realistische ambitie.

Ik geef ook aan dat ik blij ben dat er voltijds HB settingen blijven bestaan. In de casus wordt ook gesproken over ‘de heilige graal’. Is het een heilige graal en is het iets wat in mijn ogen moet bestaan? Is het niet beter om inclusief onderwijs te hebben?

Nee, het is geen heilige graal. Als de uitvoering moet plaatsvinden met onrealistische ambities dan werkt het niet. En ja, ik vind dat het er mág zijn. Net zoals speciaal onderwijs er mág zijn.

Ik vind dat een diversiteit aan onderwijsvormen of scholen in Nederland volledig past in de visie van ‘passend onderwijs voor elk kind’. Daar past een voltijds HB setting ook in.

Het is noodzakelijk en van belang: gelijke kansen door ongelijk onderwijs.

Het is ook iets waar de wetenschap zich over heeft uitgesproken. Het is bewezen dat kinderen onder het gemiddelde niveau baat hebben bij heterogene groepen. Hun prestaties en welbevinden stijgen in een heterogene groep. Dit is echter niet het geval voor (hoog)begaafde kinderen. Deze kinderen gaan in een heterogene setting juist achteruit in prestaties en welbevinden. Begaafde kinderen blijken baat te hebben bij homogene groepen. Hun leerprestaties gaan dan omhoog en ze krijgen de kans om hun potentieel te ontwikkelen. Het op termijn realiseren van gelegenheden of structureel onderwijs tot het treffen van ontwikkelingsgelijken/gelijkstemden is dus van groot belang in mijn visie.

Als we vinden dat er verschillende identiteiten van scholen mogen zijn bijvoorbeeld op basis van religie en we vinden dat er verschillende aanpassingen mogen zijn voor leerlingen die niet mee kunnen met het reguliere niveau, dan is het ook logisch dat we verschillende aanpassingen mogen bieden voor leerlingen aan de andere kant van het spectrum. Zij kunnen ook niet meekomen met het reguliere niveau, tenzij zij zichzelf (extreem) remmen in hun ontwikkeling en hun welbevinden aan de wilgentakken hangen. Niet voor een jaartje, maar voor jaren.

Ik ben dus voorstander voor óók voltijds HB onderwijs: dat dit ook bestaat voor bepaalde leerlingen. Het is in de praktijk niet de heilige graal als dit niet goed opgezet wordt.

Maar stel dat het wel goed wordt uitgevoerd, kan het dan de heilige graal zijn?

Ik kan bij een goede uitvoering van voltijds HB onderwijs alleen maar denken: stel dat je op jouw niveau, in jouw tempo passend onderwijs aangeboden krijgt met ontwikkelingsgelijken en waar je ook nog een aantal gelijkgestemden tegen kán komen, waarbij een deskundige leerkracht jou begeleidt op een wijze die aansluit bij jouw onderwijsbehoeftes. Kan het dan eigenlijk mislopen?

Het enige wat ik helder weet: regulier onderwijs is in ieder geval niet de heilige graal. Dit is onderwijs beneden het niveau en beneden het tempo van hoogbegaafde leerlingen, nauwelijks in contact met ontwikkelingsgelijken, nog minder met gelijkgestemden en vaak een leerkracht die niet de kennis of ervaring heeft om deze leerling emotioneel, sociaal en intellectueel te laten ontwikkelen.

Want hoogbegaafdheid is meer dan cognitie.

Je hebt ontwikkelingsgelijken en gelijkgestemden nodig om emotioneel, sociaal en intellectueel te ontwikkelen. Ieder mens heeft dit nodig. Maar wat als de kans zeer, zeer klein is dat je ontwikkelingsgelijken en gelijkgestemden in je leven tegenkomt: op school, sport, werk? Die groep is namelijk minder dan 2,3% van de bevolking.

Het is dus niet zo dat hoogbegaafden wel moeten leren omgaan met ‘andere’ mensen. Die komen zij volop tegen en daar leven zij mee.

Het is andersom: mogen zij óók omgaan met ontwikkelingsgelijken en gelijkgestemden voor hun welbevinden? Daar heeft ieder mens behoefte aan. Ondersteun dit door ze in contact te laten komen.

Tot slot: tips duurzaam bestaan

Ik wil nog tips geven om voltijds HB onderwijs toch duurzaam te laten zijn en wellicht zelfs die heilige graal voor bepaalde leerlingen. Ook hier ben ik niet volledig in. Het is een blog om gewoonweg inspiratie te geven.

Ik ga het mijzelf makkelijk maken. Want als je de redenen weet waarom een initiatief stopt, weet je ook wat je dus moet doen om dit te voorkomen. Denk dus bijvoorbeeld aan:

1. Maak structureel budget vrij en een begroting, leun niet op tijdelijke subsidies. Ik leer dit elke cursist bij het maken van beleidsplannen. Tenzij het een pilot is: dan gaat het om tijdelijk budget en begroting. Maar dan moet het ook duidelijk zijn voor alle betrokkenen inclusief de ouders dat het een pilot is.
2. Investeer in de visie: duik in de overtuigingen, vooroordelen en doe inspiratie op met het hele team inclusief de directeur en eventueel een betrokken bestuur. Besteed hier gedegen tijd aan.
3. Bepaal een realistisch ambitie op basis van je beginpositie. Ik gebruik hiervoor mijn onderzoeksvragen. Dit zijn 20 eenvoudige vragen die in 15 minuten een beeld geven. Je weet dan waar je als school nu staat en wat een realistische groei is. Als je beginnend bent, dan start je dus bij het begin. Heel simpel. En dus baken je ook de doelgroep af. Dit is niet buitensluiten van leerlingen, maar realistisch zijn welke doelgroep je kunt bedienen. Zodat je in de toekomst nog bestaat als Plusklas of voltijds HB school en dan vanuit een gevorderd niveau in staat bent je doelgroep uit te breiden: meer leerlingen toe te laten. Er zijn verschillende profielen van begaafdheid en die moeten passen bij het ontwikkelingsniveau van je leerkrachten.
4. Investeer in professionalisering en steun de leerkracht: structureel. De leerkrachten zijn hier niet in opgeleid en er valt veel te leren. Dit gaat stap voor stap en kost tijd. Dit is niet met één of twee of drie studiedagen klaar. De leerkracht heeft ook een directeur nodig die het initiatief snapt en steunt.

Ik heb een tijd terug 10 voltijds HB scholen bezocht. Ik haal daar nog de volgende, aanvullende tips uit van de scholen zelf:

• Investeer in relaties met ouders, zorg voor meer tijd tot communicatie en baken helder af waar nodig: dit wordt bij alle scholen genoemd;
• Academische leerkrachten nodig (en klassenassistenten wenselijk);
• Zorg voor een goed plan, niet zomaar wat beginnen;
• Daarnaast allerlei tips voor onder andere het curriculum en de uitvoering, maar dat gaat te ver voor dit blog.

Ik denk dat de vragen van de casus wel aardig zijn beantwoord.

Ik sta voor gelijke kansen door ongelijk onderwijs. Jij ook?

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Regelmatig kijk ik naar vraagstukken die op social media worden gedeeld over passend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen. Dit helpt mij om voor iedereen gratis content te maken over vragen die in de praktijk leven. In één van die vraagstukken ging het over een 145+ leerling uit de plusklas; 145+ betekent de uitzonderlijk hoogbegaafde leerling (UHB). In de casus ging het over het feit dat de plusklasleerkracht aangaf dat het niet de eerste keer is dat een (hoog)begaafde leerling een Vmbo-TL advies krijgt. Zij vroeg zich af hoe hier mee om te gaan.

Ik heb eerder een blog geschreven over de minderheidsgroep 145+ leerlingen. Daar wil ik nu niet op in gaan. Ook wil ik even niet in gaan op wat je moet doen met een Vmbo-TL advies bij een uitzonderlijk hoogbegaafde leerlingen, want dit is inderdaad in de praktijk herkenbaar. Een voorbeeld beschreef ik in het blog: passend onderwijs advies.

Waar wil ik het dan wel over hebben?

Ik wil in gaan op een antwoord van een andere plusklasleerkracht. Zij gaf het volgende antwoord op het vraagstuk:

“Dit is precies waarom mijn plusklas (op een basisschool in gemeente X) ook uitgaat van Cito-scores bij aanname. Het is in deze omgeving gewoon niet aan ouders uit te leggen dat een kind op de basisschool wél in de plusklas zit, maar níet automatisch vwo-advies krijgt.”

Zoals ik het als buitenstaander lees, staan hier nu de volgende drie aannames:

1. Ouders gaan ervan uit dat als hun kind in de Plusklas ook een vwo advies gaat krijgen.
2. Wij willen ouders niet teleurstellen en dus kiezen we voor een selectiebeleid voor de Plusklas, die gericht is op leerlingen die een vwo advies gaan krijgen.
3. Leerlingen met een hoge Cito-score krijgen en vwo-advies. Deze leerlingen zijn de doelgroep van de Plusklas.

Graag ga ik deze 3 aannames nader bekijken.

Aanname 1: verwachting van ouders

Er zijn ouders die de verwachting hebben dat hun kind vwo advies ontvangt, als hun kind deelneemt aan de Plusklas. Dat begrijp ik. Er zijn vast ook ouders die een andere verwachting hebben. Of ouders die daar helemaal niet mee bezig zijn. Kortom: ouders zijn er in alle soorten en maten.

Maar stél dat alle ouders de verwachting hebben dat deelname Plusklas ook betekent een vwo advies.

Wat is dan het probleem?

Zijn de ouders het probleem: hebben zij een te hoge of niet realistische verwachting? Is de Plusklas en/of reguliere groep het probleem: is daar wel of niet voldoende deskundigheid om dit te realiseren?

Door te kiezen voor een ander selectiebeleid om tegemoet te komen aan de verwachtingen van ouders zeg je dus indirect dat de hoge verwachtingen van ouders het probleem is, waar deze selectie-drempel als oplossing voor wordt gezocht.

In mijn ogen klopt dit niet én veroorzaakt dit een groter probleem.

Als je een leerling bent die in aanmerking komt voor compacten, dan ben je een leerling die sneller de reguliere kerndoelen beheerst. Je hebt overbodige oefening en herhaling niet nodig. En dus kom je in aanmerking voor verrijking. De verrijking bestaat uit een passend aanbod in Plusklas en/of binnen de reguliere groep.

Iedereen weet dat dit niet om de vmbo-TL leerlingen gaat. Die hebben namelijk precies het passend aanbod met de reguliere methode. Iedereen verwacht dat dit gaat om havo+ of vwo leerlingen. Dit is dus géén verwachting van ouders. Dit is gewoonweg logisch, voor iedereen, ook voor de leerkrachten.

De verwachting is logisch en dus niet het probleem.

Maar.

Door de verwachting van ouders wél als het probleem te zien en je selectiebeleid daarom aan te passen introduceer je als school pas echt een probleem!

Je creëert je eigen blinde vlek om niet langer meer alle potentiële leerlingen op school te zien die een Plusklas nodig hebben. Je ontneemt een deel van de leerlingen de kans om hun potentie te laten ontwikkelen. Je gaat op safe spelen (leerlingen met hoge Cito-scores) en je verdoezelt het echte probleem.

Wat is het echte probleem?

Dat je niet heel helder en regelmatig vertelt dat ‘alleen een Plusklas’ zeer beperkte invloed heeft op de didactische resultaten van het kind. En de didactische schoolresultaten van groep 6 tot en met 8 zijn nog altijd leidend voor het schooladvies: met name begrijpend lezen en rekenen. Een Plusklas van 3 uur per week staat niet in verhouding met de vele uren in de groep.

Wat mogen ouders dus verwachten?

Als hun kind niet vanaf groep 1 tot en met groep 8 consequent door elke leerkracht écht een passend onderwijsaanbod heeft gekregen op eigen niveau en tempo, dan mag je verwachten dat de potentie van je kind mogelijk niet volledig tot zijn recht komt. Uit mijn onderzoeken bij meer dan 500 scholen lukt dit 70% van de scholen ook nog niet: om in élke groep passend aanbod en begeleiding te geven door elke leerkracht.

Dan mag je als ouders dus afwachten dat het wellicht toch nog een vmbo-TL of havo advies wordt. De Plusklas heeft slechts zeer geringe invloed op de didactische resultaten. Dit is de praktijk en de eerlijke waarheid.

Los het probleem dus op door de juiste verwachting te vertellen over wat bereikt wordt in een Plusklas, vertel waar het schooladvies op gebaseerd wordt & creëer niet onbewust een grote blinde schoolvlek door aanpassing van het selectiebeleid.

Aanname 2 en 3: ouders teleurstellen en doelgroep van de Plusklas

Om ouders niet teleur te stellen selecteer je alleen nog leerlingen met een hoge Cito score voor de Plusklas. Op safe spelen noem ik dit. Dan klopt alles volgens de verwachting: kinderen in de Plusklas krijgen inderdaad een vwo advies.

Wat je feitelijk doet, is je doelgroep formuleren. Lees hiervoor ook mijn blog: Wie mag er in de Plusklas?

In dit geval kies je binnen de begaafdheidsprofielen van Betts en Neihart voor het profiel: zelfsturend autonoom profiel. Dit zijn de leerlingen die je inderdaad kunt selecteren op basis van Cito-scores (gestandaardiseerde testscores).

De andere begaafdheidsprofielen laat je bewust buiten beschouwing zijnde:

• Aangepast succesvol profiel
• Onderduikend profiel (onderpresteren)
• Uitdagend creatief profiel
• Dubbel bijzonder profiel (twice-exceptional)
• Risicoleerling (drop-out/thuiszitter)

Het kan zeker gerechtvaardigd zijn om je selectiebeleid op één profiel te baseren. Mits je onderbouwing klopt. Bijvoorbeeld omdat de school nog aan het begin van ontwikkeling staat en leerkrachten nog eerst de makkelijke begaafdheidsprofielen moeten leren signaleren en moeten kunnen begeleiden. Na signaleren moet je namelijk ook kunnen begeleiden.

Maar de onderbouwing ‘ouders verwachten vwo advies’ gaat er bij mij niet in als rechtvaardiging voor je selectiebeleid.

Ga je dit wél als onderbouwing gebruiken voor schoolbeleid?

Je gaat dan zwak schoolbeleid uitvoeren.

Wat je wilt voorkomen, teleurgestelde ouders, ga je juist creëren.

Je gaat leerlingen afwijzen voor de Plusklas die het nodig hebben. Terwijl je probleem ergens anders zit. Het probleem is niet de verwachting van ouders. Er is heldere communicatie nodig: vertel ouders over de realistische invloed van de Plusklas en schooladviezen (zie mijn toelichting bij aanname 1).

Tot slot nog een aanwijzing op basis van het onderzoek van ir. Loek Zonnenberg d.d. 10 februari 2022. Met zijn schriftelijke toestemming mag ik zijn rapport verspreiden: Situatieanalyse voltijd primair onderwijs (PO) voor hoogbegaafden (HB) in Nederland.

Uit dit onderzoek blijkt dat een voltijds hoogbegaafdenonderwijs een betere leeropbrengst heeft dan de Plusklas. Uit dit onderzoek wordt naar voren gehaald dat bijna alle hoogbegaafde PO leerlingen in de plusklassen problemen ervaren die niet (voldoende) door de school kunnen worden opgelost: 99% heeft problemen op school vanwege HB-zijn (voornamelijk verveling en sociale isolatie), waarbij de school in 85% van de gevallen heeft geprobeerd te helpen. Echter 73% van alle leerlingen heeft uiteindelijk geen werkende oplossing binnen het reguliere PO met een plusklas gevonden.

De Plusklas is vaak maar 3 uurtjes in de week (soms slechts 20 minuten!), dat is te gering, zeker als er ook nog eens nauwelijks passend aanbod op niveau is in de klas. Het schooladvies zal meer gebaseerd zijn op wat didactisch is geleerd in de reguliere groep.

Heeft de Plusklas dan géén waarde?

Jawel! Zeker!

De Plusklas heeft héél véél waarde. Ook als er géén passend aanbod wordt gedaan in de reguliere groep. Het is regelmatig de enige strohalm voor een kind om nog naar school te komen. Om nog aansluiting te voelen: ontwikkelingsgelijken en gelijkgestemden. Om nog te voelen er te mogen zijn. Om te weten dat je niet alleen bent. Om te beseffen dat je nog naar school wilt komen en géén thuiszitter wordt. En soms om nog te willen leven.

Is dat alles (ironisch bedoeld)?

Nee, er wordt namelijk heel veel geleerd waar deze leerlingen in de toekomst veel aan gaan hebben. Maar dat rapporteren we niet in het schooladvies.

Bovendien zie je juist in het onderzoek dat je de Plusklas niet in een isolement moet zetten. Het moet onderdeel zijn van een volwaardig curriculum voor (hoog)begaafden: er moet ook écht iets in de reguliere groep gebeuren op een ander niveau en tempo. Anders is de stap naar voltijds hoogbegaafden onderwijs de enige uitweg nog.

Ik kan hier een volgend blog over schrijven, de relevante waarde van de Plusklas, maar verwijs nu alvast graag naar collega Sascha Brandse die alles kan vertellen over de waarde van een Plusklas en het gebruik van PlusJeKlas.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Er wordt mij regelmatig gevraagd wat mij visie is op voltijds hoogbegaafden onderwijs. De vraag is meestal: ben je voor of tegen voltijds hoogbegaafden onderwijs? Vaak zeg ik dat er meerdere antwoorden goed zijn, maar in dit geval neig ik toch naar één antwoord.

Ik ben voor voltijds hoogbegaafden onderwijs: als onderdeel van de verschillende soorten of identiteiten van onderwijs die we in Nederland kennen.

Het gaat bij deze vraag natuurlijk ook om de visie op homogene en/of heterogene groepen.

Voor veel mensen is het niet vanzelfsprekend, dat (hoog)begaafde leerlingen soms beter af zijn in een homogene groep: onderwijs krijgen met ontwikkelingsgelijken. In Nederland zijn we gericht op inclusief onderwijs. We vinden het in ons land belangrijk dat kinderen met verschillende achtergronden en verschillende capaciteiten op de basisschool met en van elkaar leren (heterogene groep). De politieke trend is gericht op de afbouw van het speciaal basisonderwijs en de wens is kinderen, die moeilijk leren, vaker in een reguliere klas te plaatsen; in de praktijk valt dit regelmatig tegen.

Waarom dan tegen deze politieke trend in wel aparte groepen met (hoog)begaafde leerlingen gaan ontwikkelen?

Bij het beantwoorden van deze vraag willen we niet voorbijgaan aan wetenschappelijk onderzoek naar het effect van homogene of heterogene groepen.

Het is bewezen dat leerlingen onder het gemiddelde niveau baat hebben bij heterogene groepen. Hun prestaties en welbevinden stijgen in een heterogene groep.

Dit is echter niet het geval voor (hoog)begaafde leerlingen. Deze (hoog)begaafde leerlingen gaan in een heterogene setting juist achteruit in prestaties en welbevinden. (Hoog)begaafde leerlingen blijken baat te hebben bij homogene groepen. Hun leerprestaties gaan dan omhoog en ze krijgen de kans om hun potentieel te ontwikkelen. Het op termijn realiseren van gelegenheden tot het treffen van ontwikkelingsgelijken en gelijkstemden is dus van groot belang in mijn visie.

In de praktijk zie ik dit ook terug als ik voltijds hoogbegaafden scholen bezoek. Afhankelijk van welk onderzoek je bekijkt, krijgt 40% tot 64% van de (hoog)begaafde leerlingen een Vwo advies. Op voltijds hoogbegaafden onderwijs is mijn ervaring dat de uitstroomcijfers 80-95% een Vwo-advies ontvangt.

Ik verwijs graag naar de onderzoeken:

Volgens Gamoran (1992) kan er in het algemeen worden gesteld, dat homogene niveaugroepen niet leiden tot betere leerlingenresultaten. Behalve die voor hoogbegaafden, daar was wel een duidelijk effect.

 Kulik en Kulik (1982) komen tot de slotsom dat homogene groepen met name voor de getalenteerde leerlingen gunstige effecten te zien geven.

Lou cum suis (1996) hebben het onderzoek gedaan naar de effecten van het vormen van subgroepen binnen klassen versus klassikaal onderwijs. Onderwijs in kleinere subgroepen blijkt dan gunstiger leerresultaten tot gevolg te hebben, en die resultaten zijn dan gemiddeld nog weer gunstiger als die subgroepen homogeen naar prestatieniveau zijn samengesteld. Alleen de zwak presterende leerlingen zijn toch het meest gebaat bij heterogene groepen.

Ook Reezigt, Houtveen en van de Grift (2001) komen op basis van de door hen bestudeerde onderzoeken tot de conclusie dat voor de initieel laag presterende leerlingen heterogene groepen beter zijn. De gunstiger resultaten, die homogeen groeperen te zien geeft, blijken met name tot stand te komen door het voordeel dat de beter presterende leerlingen daarbij hebben.

Wat hoor ik je zeggen? Deze onderzoeken zijn gedateerd?

Ja, dat klopt. Maar ik heb goed nieuws.

Er is recent onderzoek gedaan en gerapporteerd door ir. Loek Zonnenberg d.d. 10 februari 2022. Met zijn schriftelijke toestemming mag ik zijn rapport verspreiden: Situatieanalyse voltijd primair onderwijs (PO) voor hoogbegaafden (HB) in Nederland.

Het onderzoek is omvangrijk met 53 pagina’s, maar ik garandeer je dat je het vliegensvlug kunt bekijken. Het onderzoek is zeer leesvriendelijk opgezet: bij de start kan je op één A4 alle conclusies lezen. Vervolgens kun je verdiepende informatie raadplegen inclusief tabellen en andere visueels. Ook ontbreekt de stem van de ouders/verzorgers niet.

Ik ga natuurlijk niet het rapport uitschrijven in het blog. Maar ik wil een paar aandachtspunten eruit lichten. Zodat je nieuwsgierig wordt naar het volledige rapport.

Maar liefst 90% van de leerlingen in voltijds HB onderwijs zijn uit noodzaak overgestapt: de grens was bereikt voor deze kinderen. Voor de overstap had 100% van de leerlingen leer- en/of welbevindenproblemen ontwikkeld tijdens hun schoolverloop. Elk kind leer- en/of welbevindenproblemen. Dit heeft niks meer met passend onderwijs en inclusiviteit te maken. Een dergelijk visie blijven hanteren tegen beter weten in is gewoonweg schadelijk: voor het kind en de maatschappij.

Na de overstap laat 90% van de leerlingen een (sterke) verbetering zien en maar liefst 45% had géén zorgondersteuning meer nodig. De kritieke punten die hierin hebben bijgedragen waren:

1. de rol van voltijds hoogbegaafden onderwijs (fulltime homogene groep): ontwikkelingsgelijken
2. de omgeving met peers: gelijkgestemden

Het is zeer belangrijk, als we vinden dat elk kind recht heeft op passend onderwijs, dat we ook opkomen voor deze doelgroep. Het is niet vanzelfsprekend dat deze kinderen onderwijs krijgen die recht doet aan hun niveau en tempo. En daar is soms ook voor nodig dat je uitkijkt naar voltijds hoogbegaafden onderwijs.

Het is van belang dat voltijds hoogbegaafden onderwijs dan ook blijft bestaan. En dit is een probleem. De financiering is schrikbarend in vergelijk met bijvoorbeeld speciaal onderwijs voor een andere specifieke doelgroep: de zwakbegaafde leerlingen. Ik laat dan ook graag het plaatje uit het onderzoek van Loek Zonnenberg zien.

Een plaatje zegt meer dan 1.000 woorden. Bekijk het rapport voor een beter beeld.

Het plaatje komt van pagina 50 uit het onderzoek. Oftewel: het onderzoek biedt tot het einde waardevolle informatie. Maar er is nog iets waardevols te delen.

Petitie
Bas Lubbers en Eline Zeilmaker hebben een petitie gestart om deze vorm van onderwijs te behouden. Er is 11 februari 2022 een brandbrief gestuurd naar het ministerie van OCW. Alle informatie is te vinden op: https://hbscholen.nl/

Er zijn twee manieren om je stem te laten horen:

1. Je kunt je stem laten horen als school: https://hbscholen.nl/steun-de-brandbrief-als-hb-school/
2. Je kunt je stem ook laten horen als ouder: https://petities.nl/petitions/passend-voltijd-onderwijs-voor-hb-kinderen?locale=nl

Het mag duidelijk zijn: ik heb de petitie getekend. Met grote dank voor Loek Zonnenberg en alle andere betrokkenen die zich hiervoor inzetten.

Ik deel de visie dat ook deze onderwijsvorm recht van bestaan heeft: omdat elk kind recht heeft om te leren op eigen niveau en tempo: een doorgaande ontwikkelingslijn. Geen remmende of vertragende leerlijn.

En de kans om gelijkstemden te ontmoeten. Want intellectueel, sociaal en emotioneel leren doe je door ook aansluiting te hebben en dit is wat anders dan de ‘goedbedoelde en politiek correcte’ inclusiviteit die in de praktijk regelmatig leidt tot uitsluiting binnen de groep: door leerlingen en leerkrachten. Maar daar heb ik een ander blog voor geschreven: Jezelf zijn is asociaal.

Laten we ervoor gaan: gelijke kansen (in leren en welbevinden) door ongelijk onderwijs.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

In september 2020 verscheen er een interview met Sonja en Merel in Clique magazine als bijlage in het weekblad Elsevier. Hieronder staat het interview afgebeeld. Hij is ook te downloaden vanuit deze map: Clique Magazine Ieder in zijn kracht.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Onlangs las ik onderstaand bericht met een hulpvraag van een leerkracht:

‘Door omstandigheden kunnen wij onze plusklas niet meer voortzetten, maar ik wil wel dat deze kinderen in de klas de goede begeleiding krijgen. En het juiste werk, maar het moet niet teveel tijd kosten van mijn collega’s.
Wat kunnen deze kinderen doen in de klas wat zowel leuk is voor ze en wat goed te doen is in de klas? En niet alleen maar een werkboekje. Wie kan mij helpen met tips?’

Ik vind dit een herkenbare casus. Dit horen we vaker in de praktijk. De casus heeft vier thema’s in zich:

1. een plusklas die (meestal vanwege financiële middelen) niet voortgezet kan worden
2. een leerkracht die zich (alleen?) verantwoordelijk voelt voor de leerlingen uit de plusklas
3. verrijkend onderwijs mag niet teveel tijd kosten van leerkrachten
4. tips voor leuk, goed verrijkend onderwijs: niet alleen een werkboekje

De casus is duidelijk neergelegd door een leerkracht met ervaring en passie voor goed onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen. We gaan de vier thema’s eens verder uitlichten.

1. Plusklas stopzetten

Met enige regelmaat horen wij dat er veel energie is gestoken in het opzetten van een plusklas. En vervolgens wordt de plusklas na 2 tot 4 jaar stopgezet. De plusklas is dan amper door de pioniersfase gekomen. Vaak heeft het stopzetten van de plusklas te maken met het ontbreken van financiële middelen. Zelden heeft dit te maken met te weinig vraag naar deze vorm van onderwijs. Zelden heeft dit te maken met onvoldoende leerlingen.

Passend onderwijs is een recht voor leerlingen en een zorgplicht voor scholen. Verrijkend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen is een zorgplicht. Een plusklas is een vorm om daar uitvoering aan te geven. Dit is niet de enige vorm. Maar een plusklas is een uiterst geschikt middel als je ook voor hoogbegaafde leerlingen het volgende wilt realiseren:

1. een progressieve ontwikkeling door ‘leren van ontwikkelingsgelijken’
2. welbevinden door sociale aansluiting
3. andere leerdoelen leren met een kleinere groep en specialistische leerkracht

Hoe kan het dat met nodige regelmaat een plusklas wordt stopgezet? Zoals ik aangaf, is onze ervaring dat dit vaak te maken heeft met financiële middelen. En dan maak ik een stap naar het schoolbeleid. Want toevallig zie ik heel vaak in het beleidsplan over het onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen géén begroting. Heel brutaal ga ik stellen: verrijkend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen is te vrijblijvend. En dit begint al aan de tekentafel van het beleid. Niet in de klas.

Het is te makkelijk om te zeggen: de collega’s doen het niet in de klas. Of de collega’s laten het te vrijblijvend of de leerling compact & verrijkt. Nee. Het is al begonnen bij het schoolbeleid maken. Verrijkend onderwijs wordt tijdelijk ingericht en nog niet gezien als een structureel vraagstuk. Verrijkend onderwijs heeft een structurele begroting nodig: om een plusklas te financieren, om scholing, materiaal, locatie en zo meer te financieren.

Maak beleid. Draag het beleid uit. Samen. Verrijkend onderwijs is passend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen. Verrijkend onderwijs is een zorgplicht.

2. Leerkracht verantwoordelijk

Met veel enthousiasme start een leerkracht, vaak volledig als pionier, een plusklas. En regelmatig krijgt de leerkracht hier weinig uren voor. Veel denkwerk, zoekwerk en voorbereiding gebeurt buiten werktijden om. In een gunstige situatie krijgt een plusklas leerkracht 1 uur voorbereiding voor 1 dagdeel plusklas geven. Ter vergelijking: voor het voorbereiden van een studiedagdeel van 3 uur krijgt een externe trainer 3 uur voorbereiding.

En zodra de plusklas, na een paar jaar, uit de zogenaamde pioniersfase komt, komt het bericht dat de plusklas niet meer voortgezet kan worden. Precies op het moment dat het eindelijk voor de ervaren leerkracht mogelijk is om met 1 uur voorbereiding de plusklas te gaan draaien.

De plusklas is dan vaak ook helemaal ‘het ding’ geworden van die ene leerkracht. Het is eigenlijk nooit echt iets geworden van de school. Het is een soort RT-hoekje geworden. Maar de plusklasleerkracht heeft wel de groei en het welbevinden van de leerlingen gezien. De plusklasleerkracht weet welk effect passend onderwijs heeft. Dus je wilt dit effect, waar je zoveel tijd en aandacht aan hebt besteed, wel goed overdragen naar de klas. Aan leerkrachten die hierin niet geschoold zijn, die niet jouw ervaring hebben.

Maar is dit de verantwoordelijkheid van deze ene plusklasleerkracht? Natuurlijk zeggen we allemaal nu: nee, dat is de verantwoordelijkheid van de school. Formeel. Maar informeel zien we in de praktijk dat er één persoon zich hier echt druk over maakt. Ook hier zie je: verrijkend onderwijs lijkt in de praktijk vrijblijvend te zijn. Ik hoor regelmatig hoe ‘alleen’ plusklasleerkrachten zich voelen in het realiseren van een zorgplicht van de school.

Maak beleid. Draag het beleid uit. Samen. Verrijkend onderwijs is passend onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen. Verrijkend onderwijs is een zorgplicht.

Wil je weten hoe? Volg scholing, onze jaaropleiding specialist hoogbegaafdheid, of kijk eens naar het programma WijsBeleid.

3. Verrijkend onderwijs mag niet teveel tijd kosten

‘Ik wil de leerlingen het juiste werk geven in de klas, maar het mag niet teveel tijd kosten’. Deze zin hoor ik vaak. Soms nog in een andere verpakking: ‘maar ze moeten het wel zelfstandig kunnen, anders komen ze er niet voor in aanmerking’. Ik zou dan graag het hele schoolteam inclusief de directie willen laten omdenken.

Stel dat onze casus een klein beetje anders was, bijvoorbeeld:

‘Door omstandigheden kunnen wij onze plusklas voor zwakbegaafde kinderen niet meer voortzetten. Ze hebben ander noodzakelijk passend onderwijs gehad, maar we kunnen het dus niet meer voortzetten. De zwakbegaafde kinderen moeten weer fulltime terug in de reguliere klas. Maar ik wil wel dat deze kinderen in de klas de goede begeleiding krijgen. Wat kunnen we deze zwakbegaafde kinderen geven, zonder dat het ons extra tijd, werk of deskundigheid kost?’

Als je deze casus in de teamkamer ophangt, hoeveel ideeën en reacties komen er dan? En zouden de ideeën en reacties niet exact van toepassing kunnen zijn voor een plusklas voor (hoog)begaafde kinderen?

Opnieuw merk je dat verrijkend onderwijs vrijblijvend is. Het mag of kan geen tijd kosten. Het mag of kan geen geld kosten. Het mag of kan geen scholing tot deskundigheid kosten. Dit is regelmatig het geluid wat wij horen in de opleidingsgroepen en studiedagen. 

Maak beleid. Draag het uit. Doe het samen. Verrijkend onderwijs is niet vrijblijvend. Het is een gezamenlijke zorgplicht.

4. Tips materiaal verrijkend onderwijs

Het is goed te lezen in de casus dat de leerkracht aandacht heeft voor goed verrijkend onderwijs. Eén van de eisen aan goed verrijkend onderwijs is: niet meer bieden van hetzelfde. En een opmerking als ‘niet weer een werkboekje’ in de klas, sluit natuurlijk mooi aan bij het principe om niet meer van hetzelfde aan te bieden.

Als je inschrijft voor onze nieuwsbrief dan ontvang je twee-wekelijks cadeautjes over onder andere materiaal en lessen.

Wil je meer weten? Volg scholing, onze jaaropleiding specialist hoogbegaafdheid, of kijk eens naar het programma WijsBeleid.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.