Misschien ken je ze, noodlokalen op het schoolplein. Bij ruimtegebrek kunnen ze deze als standaard modules plaatsen. Ik bezocht een school met twee extra lokalen op het plein. De lokalen bevinden zich in één gebouwtje en hebben een gezamenlijke, vrij brede gang waar de kapstokken zijn.

Er zijn twee kleutergroepen in gehuisvest. Wat direct opvalt is dat er aan het doodlopende gedeelte van de gang een grote bouwhoek vol dozen is gemaakt. Voornamelijk verhuisdozen, waar grote bouwwerken mee gemaakt kunnen worden. Bouwwerken waar de kinderen echt in kunnen spelen. Ik zou direct weer kind willen zijn.

Ik moet in het achterste lokaal zijn voor een kind observatie met aansluitend een gesprek met de leerkracht. Tijdens de observatie zie ik een kind dat heerlijk aan het spelen is in de huishoek. Er is nauwelijks samenspel met de andere drie kinderen, ze spelen meer langs elkaar heen. Niet iets waar ik een probleem in zie.

Tijdens het nagesprek leer ik meer over het beeld dat de leerkracht heeft van deze leerling. Voor nu wil ik vooral ingaan op het gedeelte over de time-out plek waar blijkbaar regelmatig gebruik van wordt gemaakt.

De time-out plek

Voor wie dit begrip niet kent is het goed om te weten dat dit een plek is die de leerling zelf kan opzoeken als hij of zij erg boos is en graag weer rustig willen worden. Dit kan door bijvoorbeeld even een stripje te lezen of wat blokjes lego in en uit elkaar te klikken.

Soms kan een volwassenen ook liefdevol vragen of het handig is om er heen te gaan. Het is absoluut geen strafplek. Helaas wordt het nog wel eens zo gebruikt omdat een leerkracht of ouder last heeft van bepaald gedrag.

De time-out plek van deze specifieke leerling is veilig in de klas. In een hoek waar ook nog een boekenkastje zo is gezet als derde ‘muurtje’. Er staan prentenboeken, strips en in de vensterbank staat een klein doosje lego.

(Er bestaan ook erg fijne alternatieve voor de time-out plek, waar ook wat voor te zeggen is)

Het probleem komt pas na het bezoek van de time-out plek

In het nagesprek vertelde de leerkracht mij dat ze regelmatig probeert om met de leerling (groep 2) een gesprekje te voeren over de reden dat de time-out plek opgezocht werd.

Over het moment dat de boosheid op een hoogtepunt dreigde te raken. We hebben het hierover boosheid waar onveilig gedrag uit voortkomt, zoals fysiek worden en hard schreeuwen.

De leerkracht wilde erg graag dat de leerling iets over zichzelf zou leren, zodat de boosheid en daardoor het gedrag in de toekomst afneemt.

Ik vroeg hoe het gesprekje met de leerling nu vaak verloopt. Samengevat zegt die leerling nu:

1. Ik was bijna echt erg boos.
2. Dit kwam doordat ik … zag/dacht/ervaarde.
3. En nu is het over.
4. Soms zelfs gevolgd door: nu snap ik niet meer dat ik boos was.

Eerlijk gezegd was ik hier al van onder de indruk en ik wil je laten weten waarom.

Stimuleer inzicht, geen overtuigingen over identiteit

Wat mij betreft is het een groot misverstand dat je iets over jezelf moet leren in degelijke situaties. Er zit voor mij een subtiel, maar belangrijk verschil in wat de leerling al deed en wat de leerkracht graag wilde.

Dat verschil zit hem in het opdoen van inzicht in plaats van iets leren over wie jij bent. Inzicht zie ik als waardevol, identiteit-opbouw als niet handig.

Wat de leerling al deed was na het afkoelen inzien wat er gebeurd was aan zijn kant. Zijn gemoedstoestand was meer helder en zo kon inzicht opkomen. Dit is fantastisch, want hoeveel mensen koppelen hun gevoel niet aan wat een ander deed?

Hij zei dit dus werd ik boos.

Zij deed dit en daarom ben ik verdrietig.

Ga je het gesprek verder uitdiepen dan groeit het risico dat de leerling overtuigingen op doet over zijn identiteit. Op deze manier wordt er een waarheid creëert die de leerling meeneemt in de toekomst.

Misschien denk je in eerste instantie dat het fijn is om iets over jezelf te leren. Je kunt er immens rekening mee houden. Bedenk dan dat je jezelf daarmee vastzet in een hokje. Het houdt je ook tegen om in elk nieuw moment fris en nieuwsgierig het leven te leven. Onze identiteit is geen vaststaand gegeven.

De leerlingen kan gaan geloven: ik ben iemand die boos wordt als anderen … Niet handig als je dit gedrag juist wilt voorkomen.

Moeten we de situatie dan maar zo laten?

Ja en nee.

Ja omdat hiermee de onveiligheid voor de leerling zelf en de rest van de klas verdwenen is. Hooguit denkt de leerkracht of een klasgenootje hier nog wel eens aan. In het hier en nu is het er niet.

En de leerling laat heel mooi zien dat hij een gezonde kijk heeft op hoe onze emoties werken. Ze komen en gaan. In een slechte bui ziet de wereld er nu eenmaal anders uit dan in een geweldige bui. Hartstikke normaal.

Nee, omdat de situatie nooit meer terugkomt. Elke dag, elk uur, elke minuut is nieuw en alleen het denken maakt er een grote hoop van. Het is mooi om juist de verschillen te zien. Die zijn er altijd. De leerkracht wist al te benoemen dat de leerling minder vaak een time-out nodig had.

En daarnaast had de leerling zelf recent een keer gezegd dat hij eigenlijk niet iemand wilde zijn die zo erg boos werd, maar gewoon boos. Een uitspraak waar de leerkracht alleen maar naar hoefde te luisteren (en van te genieten natuurlijk).

Zelfreflectie mag kort en krachtig zijn

En dan nog iets, wanneer de leerkracht echt een langer gesprek was gaan voeren met de leerling, was de kans ook groter dat zijn gemoedstoestand weer zou zakken. Je praat dan te lang over negatieve situaties die al voorbij zijn. Je gaat er in gedachten naar terug en gaat het ook weer voelen. Niet handig, al helemaal niet als je aan zelfreflectie wilt doen.

Ik kwam de volgende quote tegen:

“Emoties zijn er om het leven te ervaren. Ze horen niet bij zelfreflectie omdat ze een goede reflectie belemmeren. Ze vertroebelen onze heldere blik.”
Frederik Lenz

(Ik raad iedereen aan deze Frederiek Lenz even te bekijken, vooral als je nieuwsgierig bent naar de looks uit de jaren ’80!)

Als je dit interessant vindt, dan zou het kunnen dat onze vervolgopleiding rolversterking specialist hoogbegaafdheid iets voor jou is. Vraag ons gerust naar meer informatie.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Onze gedachten hebben veel invloed op hoe we ons gedragen. Dit geldt ook voor de leerlingen in je klas. Als leerkracht weten we negen van de tien keer niet wat er in het hoofd van onze leerlingen omgaat. Werken aan een goede relatie via echt contact is je enige middel om af en toe een inkijkje te krijgen in hun gedachten en gevoeligheden.

Verwoorden wat je denkt en voelt

Zelf vertellen we ook maar aan een handje vol mensen (of minder?) wat ons werkelijk bezighoudt. We houden ons groot, spelen een zelfverzekerde rol en doen regelmatig alleen maar alsof we de wereld aan kunnen.

Verwoorden wat je denkt en voelt is geen aangeboren vaardigheid. Het vraagt behoorlijk wat oefening wil je jezelf kunnen openstellen voor anderen. Bij sommige mensen is het aan de buitenkant duidelijk dat er iets aan de hand is. Denk aan de kinderen die dwars gedrag vertonen.

Van binnen kan er een ware orkaan bezig zijn. Het hele innerlijke systeem raakt zo van slag. En dat kan ook het geval zijn zonder dat iemand het doorheeft. Best knap eigenlijk! Alleen blijft de orkaan waarschijnlijk door razen…

In een simpel gesprekje hulp bieden

‘Maaike?’

…

‘Maaike?!’

‘Ja juf?’

‘Wat is er aan de hand?’

‘Hoezo?’

‘Nou, je hebt twee zinnen geschreven en zit nu al een tijdje uit het raam te staren.’

‘Oh, ja, ik ben even aan het nadenken.’

‘Vast niet over je taalwerk of wel?’

‘… Nee’

‘Wil je vertellen waar je aan zit te denken?’

‘Jawel, gisteren liep ik van mijn oma terug naar huis toen er een auto naast mij stopte. Nee, je hoeft niet te schrikken hoor, de meneer vroeg alleen maar de weg. Maar ik heb hem de verkeerde kant op gestuurd.’

Heb je interesse in online leren?
Neem hier een kijkje en volg gelijk de rondleiding in de academie!

‘En dat was niet je bedoeling?’

‘Nee! Natuurlijk niet. Ik dacht dat hij via die kant het snelst zou zijn. Later ontdekte ik dat het in de straat waar hij moest zijn éénrichtingsverkeer is.’

‘En nu?’

‘Nu denk ik dat hij boos op mij is.’

‘Ach lieverd, dat is toch niet jou schuld! Je wilde hem alleen maar helpen toch?’

‘Ja, ik dacht ook dat ik hem had geholpen. Maar nu vind hij mij vast vervelend… En ik ken de straat waar hij moest zijn ook echt, want daar woont Lieke van de Judo. Ik woon er in de buurt, ik wist echt precies hoe hij moest rijden. Ik zag het in mijn hoofd.’

‘Ja, dat geloof ik gelijk. Maar waarschijnlijk rijd jij daar altijd op de fiets of niet?

‘Ja’

‘Dan is het niet raar dat je niet precies weet waar het allemaal eenrichtingsverkeer is. Met de fiets mag je overal rijden.’

‘Ja’

‘Je maakt je nog steeds zorgen of niet?’

‘Ja, want wat als ik hem vanmiddag weer tegenkom? Misschien wordt hij dan wel boos!’

‘Oké, denk even met mij mee: stel dat jij die man in de auto was en je ontdekte dat het éénrichtingsverkeer was in de straat waar je moet zijn. Wat zou je dan doen?’

‘Eh… Ik denk dat ik een straat ernaast zou opzoeken waar ik wel in zou mogen om naar de andere kant te komen. Want ik weet dan in ieder geval waar de straat is.’

‘En wat zou je denken over het meisje dat je de weg heeft gewezen? Zou je boos zijn?’

‘Nee, helemaal niet! Dat kan toch gebeuren en ik weet nu toch waar de straat…. Oh, dat voelt echt veel beter juf!’

‘Gelukkig’

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

In september 2020 verscheen er een interview met Sonja en Merel in Clique magazine als bijlage in het weekblad Elsevier. Hieronder staat het interview afgebeeld. Hij is ook te downloaden vanuit deze map: Clique Magazine Ieder in zijn kracht.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Praat jij wel of niet met je (HB) kinderen over het Corona virus? Is de informatie wel geschikt? Kijken ze mee naar het nieuws? Wat wil je delen? Wat kunnen ze aan? En hoe ga je om met heftige reacties van de kinderen? Reacties in de vorm van boosheid door het opgesloten zitten of angst en zorggedachten over de gevolgen voor veel mensen. Ik merk dat hier veel vragen over leven onder onze lezers. Ouders van HB leerlingen, of leerkrachten die in online sessies merken dat er zorgen zijn bij hun leerlingen.

Het enige wat ik nu kan doen is mijn eigen inzichten hierover delen. Mijn manier van praten met mijn eigen kinderen die allebei op de basisschool zitten. Ik wil daarmee niet zeggen dat dit voor jou ook werkt, maar ik hoop wel dat ik jullie kan inspireren tot eigen inzichten.

Ik wil het volgende met jullie delen:

• Hoe mijn eigen gemoed mijn acties beïnvloedt
• Hoe ik mijn kinderen de situatie uitleg. Wat vertel ik en hoe vaak hebben we het erover.
• Op welke manier bespreek ik met ze hoe gevoelens tot stand komen. En in dit geval specifiek de gevoelens van onzekerheid en angst.
• Wat helpt ons middenin heftige emoties en wat bespreken we als er weer rust is.

Mijn eigen gemoed

Simpel gezegd kun je bij jezelf merken dat je of een laag gemoed of een hoog gemoed hebt. En geloof mij, met je kinderen wil je het liefst vanuit een hoog gemoed communiceren.

Mijn persoonlijke lage gemoed ziet er ongeveer zo uit: Ik zie de zaken zwart/wit, de zaken zijn goed of fout. Ik leid aan bewustzijnsvernauwing, ook wel tunnelvisie genoemd. In mijn hoofd bevindt zich een flinke gedachtenstorm als een mega donderwolk. Het gevoel dat ik met al dit denken creëer zou ik kunnen omschrijven als intens verdrietig, super geïrriteerd of boos. Ik sluit mij aardig af voor de woorden van iemand anders en bovendien, ik doe de meest betreurenswaardige uitspraken en neem slechte besluiten.

Het vervelende is dat mensen over het algemeen anderen van zich af lijken te duwen als ze in een laag gemoed zijn. Mijn kinderen hebben ook hun eigen unieke staat van laag gemoed. En het is precies in die staat van zijn dat ze soms het bloed onder mijn nagels vandaan lijken te halen. Ze maken onhandige opmerkingen, gedragen zich druk of juist heel sloom, zijn chagrijnig of geven totaal geen antwoord meer.

Er zijn twee punten die ik probeer (met nadruk op probeer) in mijn achterhoofd te houden:

• Ik wil het liefst praten en fijn samenzijn met de kinderen als ik zelf in een prettig staat van zijn ben. Als mijn gemoed hoog is. Op deze manier sta ik het meest open voor mijn eigen gezonde verstand en ben ik in staat om alleen puur te luisteren naar anderen.
• Als mijn kinderen in een lage gemoedstoestand zijn wil ik daar zo min mogelijk op reageren. Onze kinderen weten wat we bedoelen met een laag gemoed en accepteren soms wel een opmerking hierover (‘volgens mij is het tijd om even naar buiten te gaan’) maar meestal is het geven van een knuffel of zelf even weggaan (naar een andere kamer in huis) ook een prima optie. Die knuffel vraagt soms trouwens wat moeite van mijzelf, want het lijkt totaal niet op je kind achter het behang plakken!

De droge feiten en mijn eigen onzekerheid daarbij

Hoe ik mijn kinderen de situatie uitleg, rekening houdend met alle onzekere aspecten ervan, is eigenlijk vrij droog. Het artikel van de correspondent waarin een interview met viroloog  Marion Koopmans staat vind ik erg duidelijk. Ik wil graag dat mijn kinderen snappen dat hun gedrag (binnen blijven en grote groepen vermijden bij het buitenspelen) helpend is voor het algemeen belang. Ze weten wat de maatregelen van het RIVM zijn.

Verder deel ik helemaal niks. Zelf kijk ik geen nieuws, lees geen kranten of nieuwssites, ik hoef niet te weten wat er op andere plekken in de wereld gebeurt. Hier heb ik namelijk totaal geen invloed op. Mijn denken gaat ontzettend snel met mij aan de haal als ik die berichten zie. Ik leef mij in, bedenk rampscenario’s en voel mij er absoluut geen ontspannen moeder door. Mijn denken over de situatie zorgt bij mij voor een laag gemoed. En zoals hierboven al beschreven staat, is dit precies iets wat ik wil voorkomen

Mijn kinderen hebben zelf geen telefoon of vrij toegang tot een tablet of computer met internet. Ik of mijn man zijn in de buurt als ze hier gebruik van maken. En doordat wij zelf (nu al helemaal niet in hun bijzijn) niet met het nieuws bezig zijn, is dat het voorbeeld dat ze krijgen.

Omdat we zoveel samen zijn deze dagen, hebben de kinderen veel kans om ons vragen te stellen. Ik vertel eerlijk wat ik niet weet en in dit geval stimuleer ik het niet om alle antwoorden op te zoeken. Terwijl we wel enthousiast aan het opzoeken hoe in het verleden polders in Nederland zijn drooggelegd en hoe Flevoland is ontstaan (vanuit hun eigen leervragen). Maar dat zijn zaken waar iets over te weten valt. Rondom het Corona virus is veel onzeker. Juist het oké zijn met het niet weten van wat er zal gaan gebeuren, vind ik waardevol. Dat zal ik toelichten aan de hand van hoe gevoelens van onzekerheid ontstaan.

Hoe gevoelens van onzekerheid tot stand komen

Bij het praten over gevoelens en onzekerheid maak ik vaak gebruik van een aantal metaforen die ik zal toelichten. Met de kinderen gebruik ik: de gedachtentrein (kun je mooi tekenen voor ze!), een zwarte gat en een sneeuwbol (leuk als je er echt een hebt waar je flink mee kunt schudden).

De gedachtentrein

Een neutrale startgedachten kan een hele reeks van gedachten oproepen. In feite is een gedachte aan het Corona virus neutraal. Het zegt niks. Dit kan een locomotief zijn. Maar ook een gedachten als ‘de zon schijnt’ of ‘mijn boek is uit’ zijn neutrale gedachten. Het zijn de vervolg gedachten (de wagonnetjes) die we koppelen in ons hoofd die er een gekleurde beleving van maken.

Misschien voelt het Corona virus voor jou niet neutraal, dat is omdat er waarschijnlijk (onbewust) van allerlei gedachten aan gekoppeld worden. En het kan zijn dat deze gedachten een aantal gedachten in vraagvorm oproepen: hoe lang gaat dit duren, zullen er veel mensen ziek worden, kan ik nog boodschappen doen? Deze trein laten rijden kost ons erg veel energie. En al dit denken bepaalt je gemoed, je krijgt een bijpassende gevoelssensatie.

En op deze voorbeeld vragen kunnen wij geen antwoord geven, want mensen zijn niet in staat de toekomst te voorspellen. Hoe hard we ook ons best doen. Dat brengt mij bij de volgende metafoor.

Het zwarte gat

Ik noem het ook wel het zwarte denkgat. En hier komt het ontstaan van onzekere gevoelens om de hoek kijken. Zoals al genoemd zijn wij in staat een gedachtentrein op te roepen. Waarbij we aan de neutrale start locomotief (bijvoorbeeld het coronavirus) allerlei wagonnetjes koppelen. Maar wat als dit denken nu zoveel vragen oproept?

Dan ontstaat er een groot zwart gat dat we gaan proberen te vullen.

Als eerste ga ik al mijn oude ervaringen langs om te kijken of ik daar iets kan vinden om de boel op te vullen. Zo vind ik herinneringen rondom ziek zijn, rond zorgen voor zieke familieleden en hoe vermoeiend dit alles was. Naar aanleiding van deze gedachten probeer ik vervolgens te bedenken wat ik nu het beste kan doen.

Vervolgens gaat mijn fantasie zich ermee bemoeien. Mensen zijn creatieve wezens. We zijn in staat tot uitvindingen, handige oplossingen en kunstzinnige uitingen. Dit vermogen gebruiken we constant. Mijn eerste gedachten gebaseerd op herinneringen zijn lang niet altijd bevredigend genoeg of laten mij achter met meer vragen dan antwoorden. Met als gevolg dat mijn fantasie nog wat mogelijke extra gevolgen en scenario’s bedenkt.

Verhalen uit films, boeken en toneelvoorstellingen komen langs. Ik koppel dit alles aan elkaar en voilà, we hebben het denkgat gevuld. Er rijdt een megagrote gedachtenstoomtrein door mijn hoofd, compleet met de bijbehorende gevoelens als hoofdprijs.

Onze fantasie laat ons nooit in de steek. Mensen zijn geweldig in creëren.

De sneeuwbol

Als deze stoomtrein rondraast is mijn hoofd zo vol als een sneeuwbol waarmee flink geschud wordt. Mijn heldere blik is vertroebeld, mijn energie zit volledig in het rijdende houden van de trein. En zoals ik aan het begin al schreef, ben ik op dat moment niet prettig in de omgang.

Het fijne is dat, net als bij een sneeuwbol, de gedachten neer dwarrelen als de vlokken in de bol. De trein lost op, er is weer rust en helderheid.

Bij kinderen werkt dit net zo

Bij je kinderen herken je deze situatie misschien eerder dan bij jezelf. Ik in ieder geval wel. Bij mijzelf is de kans groot dat ik pas achteraf zie wat er gebeurde.

Onzekerheid in de vorm van een groot zwart denkgat, kan gevoelens van onzekerheid veroorzaken. En het vullen van het gat doen veel mensen door risico’s en rampscenario’s op te roepen. En dit zorgt weer voor angst.

Wat mij helpt:

• Als iedereen in een prettig gemoed is, praten over deze metaforen. Vragen of de kinderen ze herkennen en praten over de gevolgen ervan.
• Wanneer een van de gezinsleden in een flink opgeschudde sneeuwbol zit, daar niet in dat moment over proberen te praten. Dit komt gewoon niet aan! Achteraf kunnen we de metaforen gebruiken om het te benoemen. Deze gesprekken zijn soms niet meer dan één zin. ‘Er raasde even een flinke stoomtrein in mijn hoofd.’
• We proberen weg te blijven van beschuldigingen of het proberen te reconstrueren van gebeurtenissen. Als het moet neem ik de schuld wel op mij (ook al was ik niet eens in de buurt, lekker makkelijk). We zijn nu eenmaal mensen, dus we ervaren verschillende gevoelens in het leven. Dit is een feit en je ontkomt er niet aan. We proberen lief te zijn voor onszelf en de anderen. De gevoelssensaties uitzitten (wegslapen) is vaak de meest doeltreffende oplossing. Want daar vertrouw ik op, dat ze nooit constant zijn.
• Soms lukt het mij om als een soort toeschouwer mijn gemoed waar te nemen en aan de noodrem te trekken. Dan merk ik dat mijn ervaring in een vingerknip omslaat. Mijn hoofd klaart op en er is rust.

Omgaan met wat je niet weet

Ik schreef een stukje terug: Juist het oké zijn met het niet weten van wat er zal gaan gebeuren, vind ik waardevol. We weten als mens meer niet dan wel. We zullen het ermee moeten doen. Nu ik heb uitgelegd hoe onzekerheid en angst ontstaan, is deze zin misschien al logischer voor je. Als ik rustig ben kan ik vertrouwen op mijn eigen gezonde verstand.

Daarnaast zie ik dat we in onze maatschappij veel waarde lijken te hechten aan nadenken. We willen alles goed overdenken, we willen rekeninghouden met alle aspecten van situaties waarin we ons bevinden. Helemaal vergetend dat we niet in de toekomst kunnen kijken en één belangrijk aspect vergeten bij dit toekomst denken.

We vergeten dat wij er zelf ook bij zullen zijn in die toekomst (of niet, maar dan is er in ieder geval niks te doen). Ik bedenken mij graag in onzekerheid dat mijn toekomstige-ik naar beste kunnen zal handelen, in welke situatie ik mij dan ook bevindt. Mijn denken in dat moment kan ik nooit naar voren halen. Hoe vaak hoor je niet van mensen die een diagnose van een terminale ziekte krijgen en dan rustig doen wat er gedaan moet worden. Terwijl ze in de tijd ervoor in onzekerheid zaten en stress hadden? Ons denken over die zwarte gaten heeft stress als gevolg.

Kun je vertrouwen op jezelf in de toekomst? Op je innerlijke wijsheid die ook dan tot je beschikking staat?

Dit wil ik dolgraag aan mijn kinderen meegeven. Dat ze zichzelf mogen vertrouwen. Dat probeer ik te doen door juist wat ik allemaal niet weet er te laten zijn en er (zo goed mogelijk) ontspannen mee om te gaan. Want, hoe jong ze ook zijn, zij kunnen ook hun eigen beslissingen maken in elk moment. Als ik ze daarin niet vertrouw, wie dan wel?

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. En we delen elke 2 weken gratis informatie en blogs. Wil je niks missen? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Gedurende 2018 hebben wij in onze nieuwsbrief een rubriek gehad waarin we betekenisvolle vragen deelden. Deze vragen waren voor sommigen het startpunt van een mooi gesprek in de klas, in de plusklas of tijdens individuele begeleiding.

Het ging om vragen over het leven. Vragen waardoor verschillende standpunten ter sprake konden komen en waardoor je de relatie met elkaar kon versterken. Een aantal van deze vragen willen we hier nu met iedereen delen. Je vind ze hieronder in woord & beeld.

We geven je ook een paar aandachtspunten mee voor als je deze vragen wilt gaan gebruiken:

1 Geef ruimte tot divergente antwoorden: er zijn altijd meerdere antwoorden mogelijk. Sta open voor de verschillen en waardeer de inbreng van iedereen.

2 Laat je oordeel los: alle input mag er zijn. Juist het blootleggen van deze verschillen versterkt de onderlinge relatie. Het is niet nodig een ander te overtuigen. Het is prettig als we elkaar proberen te begrijpen. Vraag daarom door, om elkaars standpunt te kunnen volgen.

3 Ga zo zitten dat alle deelnemers elkaar kunnen aankijken. Dit zorgt voor betere interactie & maakt verbindingen onderling makkelijker. Je ziet de non-verbale communicatie beter. En de gesprekken gaan over het algemeen minder via de gespreksbegeleider.

4 Probeer eens uit wat er gebeurt als de deelnemers niet eerst hun vinger hoeven op te steken. Het gebruik van vingers kan remmend werken. Er wordt dan meestal eerst nagedacht over wat je wilt zeggen, maar als vanzelf ook over of je wel wat wilt zeggen. Daarbij komt de vraag op: ‘Wil ik wel in het middelpunt staan?’ Zo kan het werken met vingers een extra drempel zijn. In een echt goed gesprek werken we als volwassenen natuurlijk ook niet met vingers, we voelen aan wanneer er ruimte ontstaat om iets in te brengen. Ben je met een grote groep, dan kun je natuurlijk altijd terugvallen op het gebruik van vingers als het te onrustig dreigt te worden.

De betekenisvolle vragen

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Misschien ken je één van de volgende materialen: de Helpende Gedachten kaartjes, het Coole Kikkerspel, het RET kwartet of de boekenserie: Teken Je Gesprek. Al deze materialen hebben elementen in zich uit de cognitieve gedragstherapie.

Ze worden ook gebruikt in het onderwijs in de begeleiding van hoogbegaafde leerlingen. Bijvoorbeeld wanneer perfectionisme overgaat in faalangst of wanneer het sterke rechtvaardigheidsgevoel onhandige uitingen en gedragingen tot gevolg heeft.

In dit blog wil ik een aantal aandachtspunten met je delen, zodat het gebruik van deze mooie materialen nog meer tot zijn recht komt. Omdat het goed mogelijke is dat cognitieve gedragstherapie je niet zoveel zegt, eerst even een toelichting.

Cognitieve gedragstherapie

Kort gezegd is het doel van deze therapievorm het veranderen van iemands negatieve gedachten ten op zichten van een probleem. Deze verandering in gedachten moet dan ander gedrag tot gevolg hebben.

Negatieve gedachten leiden over het algemeen tot angstige gevoelens. Dit beïnvloedt iemands zelfspraak en daarmee zelfbeeld. Hij of zij vertoont hierdoor ongewenst gedrag, waarbij ongewenst heel breed opgevat kan worden. Denk aan: je terugtrekken uit sociale contacten, in paniek veel fouten maken op toetsen, of in woede met stoelen door de klas gooien.

Bij cognitieve therapie worden de negatieve gedachten geanalyseerd. Is het probleem wel écht zo’n groot probleem? Is er niet een realistischere kijk mogelijk? Vanuit een vernieuwde blik worden er helpende gedachten geformuleerd die als het ware opnieuw geprogrammeerd moeten worden.

Vaak wordt het als zeer verhelderend ervaren om bijvoorbeeld via de methode van Teken Je Gesprek eens te analyseren wat er nu daadwerkelijk gebeurt.

Past dit wel in het onderwijs?

Nu klinkt de beschrijving hierboven misschien wat zwaar. Je kunt je afvragen of je hier wel wat mee moet met je klas. Realiseer je dan, dat een leerkracht die hardop gedachten uitspreekt tijdens een activiteit in de klas, al een simpele vorm van cognitieve therapie is. Je deelt gedachten die helpend kunnen zijn bij wat je op dat moment doet, zo inspireer je de kinderen om deze manier over te nemen.

De materialen die ik bovenaan dit blog noemde zijn ontwikkeld om te gebruiken met kleine groepjes kinderen of in individuele begeleiding. Ik kom ze tegen in plusklassen of bij IB-ers.

Daarom hieronder een aantal aandachtspunten, die wat mij betreft cruciaal zijn. Worden deze over het hoofd gezien dan kunnen de, meestal goedbedoelde, interventies een tegenovergesteld effect hebben. Met de volgende drie inzichten vergroot je de kans dat je kinderen daadwerkelijk kunt helpen.

1 Veel problemen zijn het probleem niet

Als je aan de slag gaat met negatieve gedachten van een kind over een probleem, moet het natuurlijk wel gaan over het probleem van het kind. Want stel, het maken van toetsen lukt niet. Er worden geen goede resultaten behaald. Dan kan dat zeker een probleem zijn.

Maar voor wie is dit een probleem? En is dit wel het eigenlijke probleem, of eerder een symptoom? De kans is groter dat het kind een heel ander probleem ervaart, bijvoorbeeld rondom vriendschappen, sociale verwachtingen of dat het niet aan zijn trekken komt met zijn interesses en talenten. Daar gaan je goede bedoelingen… Persoonlijk vind ik het dan niet oké als we datgene wat wij als probleem zien, opdringen aan het kind. Zelfs als het gaat om lage toetsscores.

2 Het bepalen van je gedachten

Bij cognitieve gedragstherapie worden gedachten gelabeld als positief/helpend en negatief/niet-helpend. Daarbij wordt aangegeven dat het wenselijk is om zo min mogelijk negatieve gedachten te hebben. Maar wat als die negatieve gedachten nu tóch in je opkomen?

Moet je je schuldig voelen over je gedachten? Dat is niet iets dat ik over zou willen brengen. Zelf voel ik mij liever niet persoonlijk verantwoordelijk voor wat ik denk. Er komt en gaat van alles in mijn hoofd, van ‘Ik heb geen zin om te koken vanavond’, ‘Wat een lekker zonnetje’ tot ‘Stel dat ik nu een zwaar ongeluk krijgt’ of ‘Wat als ze mij allemaal uitlachen’. Al die verschillende soorten gedachten zijn wat mij betreft neutraal. Ze komen en ze gaan, zonder dat ik daar iets aan kan doen. Natuurlijk heb ik voorkeuren voor bepaalde gedachten, maar de eerste mens die volledig en in elk moment kan bepalen wat hij of zij denkt moet nog geboren worden.

Inzien dat je niet in controle bent over je gedachten, is een waardevol inzicht. Dat het normaal is dat ook de zogenaamd negatieve gedachten zo nu en dan voorbij komen. En dat er allerlei gevoelens bij kunnen ontstaan, die ook weer voorbij gaan.

Er zijn geen universele trucjes om aan ons denken en voelen te ontkomen. Wat bij de een werkt (mediteren) werkt niet bij de ander (hardlopen). En dan werken die manieren bij de persoon in kwestie ook nog eens niet altijd, of niet zo lang als gewenst. Dat is normaal en brengt mij op het volgende punt.

3 Je bent niet aansprakelijk

Je hoeft geen verantwoording af te leggen voor wat je denkt. Want hoe graag je ook alleen nog maar helpende gedachten zou hebben, dit is een utopie. In de begeleiding van kinderen vind ik het belangrijk dat we communiceren vanuit dit feit. Dat die helpende gedachten je niet altijd zullen helpen. Iedereen maakt mee dat een gedachtestroom (of storm) negatieve gevoelens meebrengt. Daarom helpen de helpende gedachten lang niet altijd. En we zijn niet slecht, dom of stuk als dit gebeurt.

Laten we vooral aangeven richting kinderen dat je erop mag vertrouwen dat deze gedachten ook weer voorbij gaan. Zie gedachten als een rivier die door je heen stroomt. Rustiger water komt altijd. Net zoals de stroomversnelling. Deel je eigen ervaringen hierin, zodat de kinderen die je begeleidt ontdekken dat wij als volwassenen hier ook steeds mee te maken hebben.

Helpende gedachten

Ik hoop dat met de drie aandachtspunten hierboven, het begeleiden van kinderen (en volwassenen) via de cognitieve gedragstherapie nog beter zal verlopen. Met of zonder specifieke materialen. En wie weet heb je als begeleider ook nog wat aan deze inzichten.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

Als je geen hulp nodig hebt, dan vraag je het niet. Stel dat dit jaren lang het geval is en er komt plots een moment dat je niet verder komt, dat je vastloopt, wat doen je dan?

Jij en ik weten al (uit ervaring of alleen uit de theorie J) dat om hulp vragen op zo’n moment een prima optie is.

Maar wat zie je hoogbegaafde leerlingen doen?

Precies, allesbehalve…

Een voorbeeld:

Hij loopt vast en verzint van alles om verder te kunnen,
behalve het meest voor de hand liggende

Lenny uit groep 4 is bezig met een puzzel.

Het is een puzzel waarbij op de achterkant van de stukjes een som staat. Deze stukjes moeten op de juiste plek op de placemat die voor hem op tafel ligt worden gelegd. Op de placemat staan de contouren van de stukjes getekend en in elk vakje staat een getal. Dit zijn de antwoorden van de sommen op de losse puzzelstukjes.

Heb je een beeld?

Kort gezegd:

Lenny is de puzzel aan het maken door de sommen op te lossen.

Weet hij het antwoord, dan weet hij waar het stukje moet liggen.
weet hij het antwoord niet, dan heeft hij geen idee wat hij moet doen.

En dat is wat er op dit moment aan de hand is.

Hij heeft een stukje in zijn hand en draait het rond. Dit duurt al even en ik besluit even bij hem te gaan zitten.

‘Hoe gaat het hier?’ vraag ik opgewekt.

‘Goed hoor,’ is zijn antwoord terwijl hij de andere stukjes bekijkt maar niks onderneemt.

‘Ben je nu met dit stukje bezig?’ Ik wijs op het stukje in zijn hand.

‘Ja,’ zegt hij.

‘Weet je het antwoord al of ben je nog aan het rekenen?’ vraag ik door.

‘Ik weet deze niet, deze lukt niet,’ vertelt Lenny dan.

‘Want kun je dan doen?’ vraag ik

Nu kijkt hij even op en kijkt dan de klas in. Hij blijf stil met een nadenkende blik.

‘Ik zou een rekenrekje kunnen gebruiken.’

‘Ja, dat kan.’

‘Maar die gebruikt groep 3 nu.’

‘Tja, dat is inderdaad zo. Bedenk nog maar eens wat dingen die je nu kunt doen om verder te komen.

Lenny denkt even na.

‘Ik kan een machine uitvinden die alle antwoorden uitrekent en die aan mij vertelt.’

Die had ik niet verwacht. Heel creatief natuurlijk. Ik besluit om nog maar even niet over het bestaan van rekenmachientjes te beginnen.

‘Wat een leuk idee, en wat kan er nog meer?’ vraag ik.

‘Ik kan deze voor het laatst bewaren, want dan blijft er maar één plek over! Ja, dat doe ik.’

Hij legt het stukje weg. Het raakt mij dat hij niet bedenkt om hulp te vragen. Niet dat hij dat altijd moet doen, maar dat hij niet eens op die optie komt.

Hulp vragen moet hij nog leren

Terwijl Lenny al verder wil met zijn puzzel, praat ik nog even verder.

‘Lieve Lenny, wat kan jij toch veel oplossingen bedenken,’ begin ik tegen hem.

Hij kijkt even naar mij.

‘Mag ik je nog een manier met je delen die heel fijn kan zijn?’

Hij knikt.

‘Als je ergens niet uitkomt, ergens mee vastloopt, mag je altijd mijn hulp vragen.

Je mag vragen: “Wil je mij helpen?” Kun jij dat ook?’

‘Ja juf, dat kan ik ook. Wil je dat nu ook?’

‘Tuurlijk! Zal ik je laten zien welke strategie je kunt toepassen om de som op te lossen?’

‘Oké’

Hoogbegaafde mensen hebben over het algemeen een sterke behoefte om betekenis te geven aan hun leven. Een behoefte die, als ze hem niet kunnen bevredigen, zware gevolgen kan hebben voor hun welzijn.

Nu begint er vanuit psychologisch onderzoek steeds meer bekend te worden over deze behoefte. En blijkt het een behoefte te zijn die alle mensen bindt. Onze obsessie voor geluk maakt ons niet gelukkig valt te lezen in het boek ‘De kracht van betekenis’ van Emily Esfahani Smith. Betekenis geven maakt het leven voor iedereen de moeite waard.

Vier pijlers voor het ervaren van betekenis

In het boek worden de volgende 4 pijlers genoemd:

• Ergens bij horen
• Een doel hebben dat je motiveert om iets aan de wereld bij te dragen (hoe klein ook)
• Een levensverhaal kunnen vertellen waardoor je ervaringen samenhang krijgen en dus betekenis
• Transcendentie: gebeurtenissen waardoor je boven het alledaagse uitstijgt (het ervaren van verwondering, genieten van kunst of het ervaren van spiritualiteit).

Zes lesideeën om betekenis te geven in de kerstperiode

Als kind kun je al leren over hoe je betekenis kunt geven. Wij denken dat de kerst een passende periode is om kinderen handvatten te geven om aan deze behoefte tegemoet te komen. Vandaar een aantal lesideeën die passen bij kerst, maar ook buiten deze periode te gebruiken zijn (soms met wat aanpassingen).

1 De cirkel van invloed + in actie

Het kan enorm frustrerend zijn om je druk te maken over zaken waar je geen invloed op hebt. Ook al op jonge leeftijd kunnen kinderen zich al flink druk maken over grote zaken in de wereld. Denk aan hoe de mens met het milieu omgaat of aan de oorlogen die zoveel leed veroorzaken in de wereld.

Het kan daarom heel zinvol zijn om de kinderen de cirkel van betrokkenheid en invloed uit te leggen. Hieronder vind je er een afbeelding van. Let op, het is niet zo dat de cirkels er voor iedereen hetzelfde uitzien.

Meestal is het zo dat de cirkel van betrokkenheid groot is en dat je cirkel van invloed er (deels) invalt. Kortom je kunt je betrokken voelen bij zaken waar je helemaal geen invloed op hebt. Als je kijkt naar het voorbeeld van de milieuproblemen, dan is het helaas zo dat één persoon geen invloed heeft op het gedrag van de mensheid als geheel.

Zoom daarna in op de cirkel van invloed, want daar zitten de mogelijkheden. Zeker als het mogelijk is om de cirkels van verschillende mensen te laten overlappen.

Het levert een prachtig gesprek op als je de cirkel kort aan een groep uitlegt en een open gesprek aangaat. Laat je verrassen door wat kinderen inbrengen en sta open voor ideeën die ontstaan. En besluit als het even kan om binnen jullie cirkel van invloed ook echt ergens mee aan de slag te gaan. Natuurlijk mag deze actie met kerst te maken hebben, maar kijk ook verder dan kerst.

De kinderen leren hoe ze vanuit de cirkel van invloed de kinderen ideeën daadwerkelijk kunnen uitvoeren. Denk aan het zoeken van de juiste mensen voor hulp, het maken van een takenlijst en planning en het voeren van een goed overleg met alle betrokkenen.

Leg de kinderen ook uit dat het belangrijk is om goed voor zichzelf te zorgen. Je cirkel van invloed zal kleiner worden als je geen aandacht besteedt aan jezelf. Iemand die niet goed slaapt of eet heeft minder energie om in actie te komen.

2 Een geheime vriend

Via lootjes trekken ontdek je van wie jij de komende periode de geheime vriend bent. Met de kinderen kun je zo op een speelse manier aandacht besteden aan vriendschap en wat daar bij komt kijken. Wat doen vrienden? En doe je dat alleen voor vrienden? Wanneer doe je iets voor iedereen?

En wat doet een geheime vriend? Daar kun je zelf al een aantal suggesties voor op een rij zetten, zoals:

• Complimentje geven
• Spullen pakken / helpen zoeken
• Iets delen (kerstkransje)
• Een geheime brief / kerstkaart sturen

Reken maar dat de kinderen zelf heel veel ideeën hebben over lieve acties.

En deze verdient ook aandacht: hoe voorkom je dat je ‘ontdekt’ wordt als geheime vriend? Door voor meerdere mensen iets vriendelijks te doen natuurlijk! ?

3 Geven zonder te willen ontvangen

In het kader van iets doen voor een ander, kan het heel leuk zijn om met je klas voor alle andere klassen een cadeautje te maken (denk aan een kerstengel, hanger voor in de kerstboom of een zelfgemaakte kerstkaart) zodat jullie de klassen langs kunnen om iets te geven.

Iets doen voor een ander, al is het maar klein, heeft een positief effect op jezelf. (en is daarmee misschien wel egoïstisch?!). Door geheime cadeautjes te maken zal er ook eerder een saamhorige sfeer in de klas ontstaan.

Maak het in een gesprek ook breder dan alleen de school. Wat kun je geven in je dagelijks leven? Welke voorbeelden kennen de kinderen van mensen die bijvoorbeeld aan vrijwilligerswerk doen. Welke banen bestaan er die in wezen ook aan deze behoeften voldoen? Hebben de kinderen voorbeelden van volwassen in hun omgeving die ze hierover kunnen interviewen?

4 Sfeer als klassenthema

Veel mensen houden van de kerstsfeer (vrede op aarde). Maak van Sfeer eens een klassenthema. Wat is het? Hoe beïnvloed je sfeer? Hoe voel je hem aan? Welke verschillen zijn er tussen mensen?

Sfeer hangt nauw samen met wat we denken en daardoor voelen. Bij kerst denken veel mensen aan gezelligheid en daarvan krijgen ze een fijn gevoel. Welke dingen associëren we nog meer met vrolijkheid, liefde en gezelligheid?

Er zullen kinderen zijn die veel details kunnen geven over dit onderwerp. Denk aan de hoogsensitieve kinderen. Het kan ook zijn dat juist voor hun woorden soms te kort schieten. Over sfeer praten kan dan houvast geeft om hier steeds beter met hun omgeving over te praten.

Let op, deze kinderen zijn heel gevoelig voor jouw acceptatie. Sta jij werkelijk open voor hun inbreng? Zo niet, dan zullen ze zich niet bloot geven.

5 Verhalen beleven en bespreken

Er bestaan een hele hoop (kerst-) verhalen waarin belangrijke waarden en normen vorm krijgen. Denk bijvoorbeeld aan het prentenboek De Kleine Kerstman, Frederik (bekijk hier een filmpje van het verhaal) of Kerstmis in de stal. Bespreek dit type verhalen eens uitgebreid na. Denk aan het bespreken van:

• Wat raakt je in het verhaal?
• Hoe zouden de cirkels van betrokkenheid en invloed er uitzien voor de hoofdpersoon?
• Welke personages dragen positief bij aan de (kerst) sfeer welke niet? En hoe doen ze dat?
• Zorgen de personages ook goed voor zichzelf?
• Zouden deze verhalen ook in het echt plaats kunnen vinden? Op welke manier wel/niet?
• Kun je er iets van leren?

6 Tegenstellingen uitspelen

Naar aanleiding van het verhalen hierboven is het mogelijk om met de kinderen een drama-les te doen. Laat de kinderen (delen van) een verhaal naspelen. Dit hoeft niet direct voor de klas en je hoeft ook zeker niet alle stukjes te zien. Het gaat om het kort ervaren van de verschillende rollen.

Daarna is het heel leuk (en leerzaam) om het verhaal om te gooien. Hoe zou het verhaal gaan als de hoofdpersoon helemaal niet vriendelijk of goed was? Laat de kinderen dit in het extreme naspelen. Spelen betekent leren! Speel maar eens een rotzak, ervaar maar eens hoe het is om iemand pijn te doen. Wat gebeurt er? Hoe voelt het?

Bespreek daarna na hoe de ander dacht over de rotzak. Welke gedachtes zijn er over dit type personen? Wat kun je het beste doen als je zo iemand in het echte leven tegenkomt? Wil je zo zijn?

Kerst kan het hele jaar door!

Deze ideeën zijn niet alleen nuttig rondom de kerst. Gebruik ze wanneer en zo vaak je maar wilt!