Veel leerkrachten, begeleiders en ouders zijn inmiddels bekent met de mindsettheorie van Carol Dweck. Velen zijn er ook enthousiast mee aan de slag gegaan en bevorderen zo de groeimindset en het leren bij kinderen en zichzelf.

De Mindsettheorie:
De groeimindset staat bekend als de overtuiging dat je je altijd verder kunt ontwikkelen. De vaste mindset is het idee dat je talenten en intelligentie al vastliggen, dat er geen rek in zit. Hoe je je in een situatie gedraagt wordt beïnvloed door in welke van deze twee overtuigingen je op dat moment zit. Het bepaalt of je moeite doet, of je ergens het nut van inziet en of je durft te proberen.

Helaas zijn er ook een aantal misverstanden over de theorie ontstaan doordat deze soms erg zwart/wit geïnterpreteerd wordt. Zo wordt de groeimindset vaak beschouwd als de goede overtuiging en de vaste mindset als de slechte van de twee. Alsof ze de personages in een sprookje zijn. In dit artikel willen we een aantal veelvoorkomende misverstanden rondom de mindsets ophelderen.

Een voorbeeld van een onhandige interpretatie kun je lezen in: Hoezo naar Lefland?! Doe het zelf!

Misverstand 1: De groeimindset is een einddoel om naar te streven

We voelen allemaal aan dat de groeimindset degene is die leidt tot leren en creëren. Dat klopt ook. Deze mindset gaat over het wegwerken van leerobstakels en het verbeteren van wat je creërt. Het gaat zeker niet over maskeren en opgeven.

Dit betekent alleen niet dat je deze mindset moet zien als een doel dat je kunt behalen en dan van je do-to-lijst kunt afstrepen. Je kunt de mindset beter zien als een manier om doelen te behalen. Het leerdoel is bijvoorbeeld een leesbaar handschrift ontwikkelen, breuken leren of een band kunnen plakken.

Een leerdoel gericht op de mindsets zou wel kunnen: herkennen in welke mindset je op een bepaald moment zit. Zodat je meer grip krijgt op hoe je bezig bent.

Misverstand 2: De groeimindset kun je stimuleren door complimenten te geven op inzet en doorzettingsvermogen

Natuurlijk, inzet en doorzetten zijn in principe positief en kunnen je zeker helpen als je wilt groeien. Alleen, in het wilde weg doorzetten helpt je niks.

Een voorbeeld:

Een leerling in groep 7 maakt een taalopdracht over synoniemen. Hij denkt de opdracht te snappen, gaat aan de slag en werkt zich met moeite voor de oefening heen, waarbij hij al het doorzettingsvermogen dat hij in zich heeft gebruikt. Alleen… hij de instructie niet goed begrepen en maakt de hele opdracht daardoor verkeerd. Ondanks al zijn doorzettingsvermogen heeft hij nu een faalervaring.

Heeft zijn inzet geholpen bij het behalen van het leerdoel? Nee, zeker niet. De instructie van de leerkracht volgen en diens hulp accepteren, was een betere start geweest.

En wat als we deze leerling nu alleen maar een compliment op inzet geven? ‘Wat heb jij hard gewerkt zeg!’

Wat heeft dit voor een zin als het resultaat niet meegenomen wordt? De leerling is ook niet achterlijk, die kan ook zien dat hij alles fout heeft gemaakt. Hieruit kan de leerling concluderen dat doorzetten helemaal niet loont.

De volgende uitspraak nodigt meer uit tot leren:

‘Je hebt echt veel doorzettingsvermogen laten zien, maar volgens mij begreep je nog niet helemaal wat de bedoeling was, of wel? Laten we samen eens kijken hoe je jezelf kunt verbeteren.’

Misverstand 3: Aan de vaste mindset heb je niks

Is de vaste mindset negatief? Integendeel, het is soms juist erg handig om ergens geen energie in te stoppen. Denk aan het voorbeeld van de taalopdracht over synoniemen hierboven. Voor de leerlingen was niet duidelijk wat hij moest doen. Zolang dit niet duidelijk was, zou het handig zijn geweest om er (nog) geen energie in te stoppen.

Denk ook aan taken die al geautomatiseerd zijn, deze kun je heel prettig met een vaste mindset uitvoeren. Autorijden, koken, een rits sluiten, een boodschappenlijstje opschrijven of de absentielijst van de klas invoeren. Dit gaat allemaal prima zonder er energie in te steken om er nog beter in te worden. Het is niet nodig hierin te groeien, soms is het gewoon goed zoals het is.

Iedereen heeft de vaste en groeimindset in zich. Energiebesparend te werk gaan is net zo nuttig als energie stoppen in zaken waarin je wilt groeien.

Misverstand 4: Zelfonderzoek en omdenken helpt je groeien

Iedereen heeft de vaste en de groeimindset. Beide hebben hun voor- en nadelen, afhankelijk van het moment waarop je vanuit deze overtuiging denkt. Zo kan het best gebeuren dat je in de vaste mindset schiet op een moment dat het in jouw ogen even tegenzit met het leren of tijdens het creëren.

Het kan erg helpend zijn om je bewust te worden van het moment waarop deze vaste overtuiging de kop op steekt. Zodra je dit door begint te krijgen, kun je deze gedachten ook steeds makkelijker bewust loslaten. Dan lukt het om toch door te gaan met een groeimindset. Je laat je vaste gedachten voor wat ze zijn en kunt vol energie weer verder.

Nu zou je er na de bewustwording ook voor kunnen kiezen om te gaan onderzoeken waarom nu net op dat moment de vaste mindset de kop op stak. Of je kunt actief je gedachten gaan omdenken. Maar het is niet zo zeker dat dit positieve gevolgen voor je gaat hebben.

Zelfonderzoek en omdenken gaan je hoe dan ook energie kosten, je bent niet bezig met je eigenlijke doel en ik zie daarbij helaas regelmatig verdriet, boosheid en/of schuld ontstaan. Allemaal energieverslindende emoties die verlammend kunnen werken als het om leren gaat.

Wat mij betreft zijn zelfonderzoek en omdenken niet noodzakelijk om te kunnen leren met een groeimindset. Je kunt eraan beginnen, maar de pure bewustwording van je vaste mindset en wat die teweegbrengt, gaat je helpen om deze actief los te laten en vol goede moed verder te gaan. Het waarom en het omdenken kunnen net zo goed leiden tot energieverlies.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.

‘Metacognitie is een van de executieve vaardigheden.’
‘De wat van de wat?!’
‘Oh, eh… die ken je nog niet?’
‘Wie weet ken ik ze in gewone-mensentaal!’

Waar hebben we het over als we praten over metacognitie?

Onze executieve vaardigheden zijn simpel gezegd de functies van onze hersenen die we als mens nodig hebben om taken uit te voeren. Denk hierbij aan het kunnen maken van beslissingen, het controleren van je impulsen (denk voordat je doet) of je focussen op wat belangrijk is. Als deze vaardigheden minder goed ontwikkeld zijn, krijg je waarschijnlijk problemen met doelgericht gedrag.

In het boek Slim maar… worden elf executieve vaardigheden beschreven. Metacognitie is er daar één van. Metacognitie is het vermogen om een stapje terug te doen om jezelf en de situatie te overzien. Je stuurt en controleert jezelf.

Metacognitie bestaat grofweg uit twee onderdelen

• Terwijl je bezig bent met een taak, kun je nadenken over: wat wordt er van mij verwacht? Wat is het doel? Welke stappen moet ik zetten?
• Na afloop van een taak, kun je bedenken hoe het ging: heb ik het doel bereikt en hoe heb ik de stappen doorlopen?

Je zou kunnen zeggen dat metacognitie in feiten het leren leren is.  Dit willen we kinderen vaak graag aanleren, omdat dit voor de rest van je leven handig is. Leren van je fouten en je werk kritisch nakijken zijn handige vaardigheden. Wat je ook wilt leren, koken, programmeren of zingen, als je metacognitieve vaardigheden goed ontwikkeld zijn, gaat het je ongetwijfeld lukken.

Omdat metacognitie belangrijk is, delen we hier 4 belangrijke punten. Handig om te weten als je in de klas aan de slag wilt. Zeker ook voor de hoogbegaafde leerlingen!

1 Intelligentie & Metacognitie

Er wordt door Marcel Veenman onderzoek gedaan naar metacognitie. Hij kijkt onder andere naar de invloed die metacognitie heeft op de leeropbrengst. Uit zijn onderzoek blijkt dat metacognitie meer invloed heeft op de leeropbrengst dan intelligentie. Metacognitie bepaalt namelijk voor maar liefst 18% wat de leeropbrengst gaat zijn, terwijl intelligentie 10% bijdraagt.
Daarbij is een combinatie van goed ontwikkelde metacognitie en een hoge intelligentie natuurlijk helemaal ideaal. Indien metacognitie én intelligentie allebei in hoge mate aanwezig zijn, dan heeft dit nog een extra meerwaarde, want dan heeft metacognitie in combinatie met de hoge intelligentie 50% invloed op je prestatie.

Helaas is het niet zo dat mensen met een hoge intelligentie automatisch ook goed zijn in de metacognitieve vaardigheden. Met een hoge intelligentie komt niet gelijk de metacognitie aanwaaien. Het is zelfs opletten geblazen dat we deze leerlingen wel de gelegenheid geven om metacognitie te ontwikkelen want dit kan lastig zijn. Een van de grote oorzaken hiervoor lees je in het volgende punt.

2 Uitdaging & Metacognitie

Het gebruik van metacognitieve vaardigheden is pas nuttig als je bezig bent met een opdracht die je uitdaagt. Als je bezig bent met iets dat onder je ontwikkelniveau is, dan is het helemaal niet nodig om jezelf te monitoren en te reflecteren. Denk maar aan jezelf aankleden. Daar denk je waarschijnlijk niet meer bewust over na (over hóe het moet dan, misschien denk je wel uren na over wàt je aan zult trekken). Als je zelf autorijdt, kun je ook even terug denken aan je rijlessen. Het verschil tussen toen en nu is dat je in het begin veel bewuster bezig was met jezelf monitoren en vast ook met reflecteren.

Nu is het in ons onderwijssysteem zo, dat we lesgeven op een gemiddeld niveau van vmbo-t. Het zal je dan misschien niet verbazen dat hoogbegaafde leerlingen vrij lang geen uitdaging op hun pad tegenkomen op school. Ze werken voornamelijk onder hun niveau en op een leertempo dat lager ligt dan dat van henzelf.

Doe je werk onder je niveau, dan sla je flink wat stappen over in metacognitie. Je hebt het niet nodig, het gaat toch wel goed. Dit draagt ook nog eens bij aan een vaste mindset.

3 Mindset & Metacognitie

Wanneer je niet bewust bezig met met leren, wanneer alles eigenlijk lange tijd vanzelf lijkt te gaan, loop je het risico een vaste mindset te ontwikkelen. Dit betekent dat je de overtuiging ontwikkelt dat wat je kan al vaststaat en dat wanneer je moeite voor iets moet doen, dit betekent dat je toch niet zo slim bent.

Met een vaste mindset ontwikkel je minder snel metacognitie omdat:

• je uitdagingen eerder zal vermijden;
• je succes van anderen ziet als een bedreiging zodat je minder openstaat om te leren van de aanpak van anderen;
• je feedback ervaart als een aanval en daardoor het liefst vermijdt.

Daarbij krijgen hoogbegaafde leerlingen ook nog eens eerder te horen dat ze slim zijn, omdat alles zo makkelijk gaat. Daaruit valt makkelijke de conclusie te trekken dat als je nauwelijks iets doet en het toch lukt, je dan slim bent. En daarmee ook dat wanneer je er wél wat voor moet doen, je dan wel dom zal zijn.

Kortom, voor iemand met een vaste mindset is niks doen beter dan moeite doen, met als gevolg dat er geen metacognitie getraind wordt. Er niet wordt geleerd te leren. Er is geen bewuste groei. En zodra deze leerlingen wel een echte uitdaging tegenkomen, hebben ze totaal geen idee hoe ze zelf invloed kunnen uitoefenen op hun leerproces.

Het is daarom heel belangrijk om leerlingen al op jonge leeftijd een uitdaging te geven. En ze daarbij natuurlijk begeleiden.

Lees hier een herkenbaar voorbeeld uit de klas en 6 algemene tips voor het stimuleren van metacognitie

4 Lesgeven & Metacognitie

Zodra de leerlingen voor een passende uitdaging staan, kun je ze ondersteunen bij het ontwikkelen van metacognitie. De uitdaging kan van alles zijn. Van leren knippen tot op een podium staan. Van Engels lezen tot durven bellen.

Wil je leerlingen helpen bij het leren van metacognitie, wees je dan eerst bewust van het feit dat metacognitie zich domein-specifiek ontwikkelt. Dat wil zeggen dat wanneer je je leerlingen hebt aangeleerd om bij rekenen een kladblaadje te gebruiken, ze niet automatisch zullen snappen dat dat ook bij spelling kan. Per vak is instructie nodig.

Deze instructie kun je het makkelijkst geven door heel expliciet voor te doen hoe je zelf een taak aanpakt. Stel dat je een groepje leerlingen laat werken met rekentijgers, dan kun je zelf hardop benoemen welke stappen je zet om de opdracht te maken.

Een voorbeeld van een expliciete instructie waarop je hardop praat en tegelijk handelt:

• Ik controleer of ik al mijn spullen heb. Even kijken, ik heb mijn werkboek, een kladblaadje, mijn potlood en een gum.
• Ik kijk eerst op het bord welke bladzijde ik moet maken.
• Daar blader ik heen.
• Ik scan de hele bladzijde. Daar zie ik iets wat op een spaarpot lijkt en een aantal sommen die ik niet gelijk snap.
• Er staan lege vakken, ik verwacht dat ik die moet invullen.
• Ik start bij som één. Die ziet er nog niet zo ingewikkeld uit.
• Ik lees wat er boven staat

Doe je dit regelmatig, dan nemen je leerlingen deze stappen over. Daar kun je ze natuurlijk ook in stimuleren. Daarnaast is het zinvol om complimenten te geven op inzet als die ook daadwerkelijk is geleverd! Kijk maar eens bij de groeitaal van Platform Mindset.

Een passende uitdaging + expliciete instructie op metacognitie + groeitaal = leren leren!

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. En we delen elke 2 weken gratis informatie en blogs. Wil je niks missen? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

De Mindsettheorie in de klas

Ik ga een middag kijken bij groep 3 en kom in het lokaal als de les eigenlijk al begonnen is. Het valt mij op dat een deel van de kinderen nog in de kring zit en er een klein groepje aan de rechterkant van het lokaal staat, bij het raam. Ik kies een kruk van de verlengde instructietafel uit en probeer die zo stil mogelijk in de buurt van het digibord neer te zetten.

‘Ga jij vandaag naar Lefland?’ vraagt juf Wies ondertussen aan één van de jongens die nog in de kring zitten. Lefland staat in dit geval voor de leerzone, het is een term uit het werkboek mindset van het Talentenlab. Er wordt dus als het ware gevraagd of er (op dit moment) een wil is om te gaan leren. Wat de kinderen gaan leren weet ik niet en of Ivar hier inbreng in heeft ook niet.

‘Nee,’ antwoord Ivar schuchter zonder dat hij zijn juf echt aankijkt. Hij loopt richting de linkerkant van het lokaal. Daar waar nog niemand staat. Ik kijk verbaasd toe en beredeneer dat Lefland waarschijnlijk rechts gepland staat voor deze middag en dat Ivar nu richting Makkieland (de comfortzone) gaat. Maar juf Wies is nog niet klaar met Ivar.

‘Hoezo niet Ivar? Waarom ga je niet met de rest mee naar Lefland?’ En zonder dat ik het wil, gaan mijn nekharen overeind staan.

Lefland is goed! Hup, uit je comfortzone!

Wat ik mij af vraag: heeft Ivar hier een keuze, of heeft hij die eigenlijk niet? Heeft de juf ook aan alle kinderen die in het Lefland gedeelte van het lokaal staan, gevraagd waarom ze dáár zijn gaan staan? Staan ze daar omdat ze willen leren, of omdat ze weten dat ze anders ‘gedoe’ krijgen met hun juf?

En weet juf Wies dat, ook al wil ze de groeimindset bevorderen, het heel natuurlijk is om soms even niet bezig te zijn met leren? Ik bedoel, als ik bij de garage ben met mijn auto, voel ik helemaal niet de behoefte om te leren hoe de monteur mijn auto repareert. Ik ben er zelfs heel erg oké mee om lekker in mijn comfortabele-Makkieland-tijdschriften te bladeren terwijl de reparatie voor mij geregeld wordt.

‘Ik wil niet,’ antwoord Ivar op de vraag van Juf Wies. Goed zo Ivar, denk ik stiekem. ‘Maar Ivar, gisteren was je ook al in Makkieland,’ en ja hoor, daar is het oordeel van juf Wies, hoorbaar voor de hele klas. Ze bedoelt het goed, maar handig is het niet.

De groeimindset is niet goed, en ook niet fout

En juf Wies is niet de enige met een oordeel. Met de opkomst van de mindsettheorie in onderwijsland, is ook het veroordelen van de vaste mindset en de comfortzone begonnen. We moeten met z’n allen lekker groeien in de leerzone. Nou ja, vooral de kinderen. Dit idee is een valkuil waar iedereen die met deze theorie kennismaakt wel even in valt denk ik. Ja, ik ook.  Maar vraag je dan eens af:

Hoe vaak zijn wij als leerkrachten nog bezig met ons eigen leerproces? (Hoe) tonen wij onze groeimindset in de klas? Kunnen wijzelf nieuwe dingen proberen en op een ontspannen manier leren terwijl er ogen op ons gericht zijn?

Ik begrijp goed juf Wies haar best doet om de groeimindset te stimuleren bij haar leerlingen, ook bij Ivar. En dat ze haar telleurstelling over zijn keuze voor Makkieland onbewust in haar uitspraak liet horen. Gelukkig heb ik een nagesprek met haar.

Paniek hoort niet thuis in Lefland, frustratie dan wel?

In de nabespreking wijs ik juf Wies vriendelijk op haar oordeel over Makkieland en bespreken we wat het effect zou kunnen zijn. Ik wijs haar op de achtergrondinformatie die in voorin het werkboek Mindset te vinden is en in de map groei in je groep. Verder stellen we een aantal punten op die ze gaat onderzoeken rondom Ivar:

• (Met stip bovenaan) Wat wil Ivar leren? Waar liggen zijn interesses?
• Hoe ziet het leren van Ivar er thuis uit, wat kunnen zijn ouders vertellen?
• Kan het zijn dat Ivar nog leerstrategieën moet ontwikkelen?
• Wat heeft Ivar van zijn omgeving nodig om te durven leren? Op welke manier kan juf Wies laten zien dat ze zelf leert?
• Kent Ivar wel een leerzone of schiet hij direct in paniek? Weet hij dat leren frustrerend kan zijn?

Ivar in Makkieland

Wat Ivar tijdens deze middag verder deed terwijl een groot deel van de andere kinderen aan de slag gingen met pittige breinbrekers? Hij haalde zijn schouders op na de opmerking van juf Wies en ging lezen in De oppasninja. Hij heeft mij verzekerd dat dit een heel leuk boek is. Echt een boek waarvoor je naar Makkieland wil. Dus wie weet neem ik de volgende keer wel De oppasninja mee naar de garage.

Niks missen?

Het is fijn als passend onderwijs ook voor (hoog)begaafde leerlingen wordt gerealiseerd. Wij zetten ons daarvoor in. We delen elke 2 weken gratis een blog met een cadeautje.Wil je niks missen? Schrijf je in voor onze inspiratiemails.